Türk bayraklı gemilerde çalışan kaptan, zabit, tayfa ve diğer gemiadamlarının iş ilişkisi, İş Kanunu’na değil 854 sayılı Deniz İş Kanunu’na tabidir. Bu yazı; kanunun kimlere uygulandığını, gemiadamı sözleşmesini, feshi, kıdem ve ihbar tazminatını, çalışma sürelerini, yurda iadeyi, yabancı bayraklı gemileri ve dava yolunu birincil kaynaklara dayanarak anlatır.
Deniz İş Kanunu, Türk bayrağı taşıyan ve 100 grostonilato ve üzeri gemilerde hizmet sözleşmesiyle çalışan gemiadamlarına uygulanır. Aynı işverenin gemilerinin toplam tonajı 100’ü buluyorsa veya işveren 5 ve daha fazla gemiadamı çalıştırıyorsa küçük gemiler de kapsama girer.
Gemiadamının hakları İş Kanunu’ndan birçok noktada ayrılır: haftalık çalışma süresi 48 saat, fazla çalışma zammı en az %25, yıllık izin en az 15 gün / bir aydır; yurt dışında sona eren sözleşmede işverenin yurda iade yükümlülüğü vardır.
Gemiadamı uyuşmazlıkları iş mahkemesinde görülür ve dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Kıdem, ihbar, kötüniyet tazminatı ve yıllık izin ücretinde zamanaşımı beş yıldır.
- Deniz İş Kanunu kimlere uygulanır?
- Gemiadamı sözleşmesi
- Sözleşmenin feshi
- İhbar ve kötüniyet tazminatı
- Gemiadamının kıdem tazminatı
- Çalışma süresi ve fazla çalışma
- Ücret, iaşe, izin ve tatil hakları
- Yurda iade
- Yabancı bayraklı gemiler ve yabancı unsur
- Dava yolu, arabuluculuk ve zamanaşımı
- Sık sorulan sorular
01Deniz İş Kanunu kimlere uygulanır?
Kanunun uygulanması üç şarta bağlıdır: gemi Türk bayrağı taşımalı, belirli bir büyüklükte olmalı ve kişi gemide bir hizmet sözleşmesiyle çalışmalıdır. Denizlerin yanında göller ve akarsulardaki gemiler de kapsamdadır.
Bu kanun denizlerde, göllerde ve akarsularda Türk Bayrağını taşıyan ve yüz ve daha yukarı grostonilatoluk gemilerde bir hizmet akti ile çalışan gemiadamları ve bunların işverenleri hakkında uygulanır.
Aynı işverene ait gemilerin grostonilatoları toplamı yüz veya daha fazla olduğu veyahut işverenin çalıştırdığı gemiadamı sayısı 5 veya daha fazla bulunduğu takdirde birinci bent hükmü uygulanır.
Bu kanunun uygulanmasında; sandal, mavna, şat, salapurya gibi olanlar da (gemi) sayılır.
Gemiadamı, bir hizmet sözleşmesine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit ve tayfalarla diğer kimselerdir (m. 2/B). Tanım kaptan, zabit ve tayfalarla sınırlı değildir; gemide hizmet sözleşmesiyle çalışan “diğer kimseler” de gemiadamıdır. İşveren ise gemi sahibi veya başkasının gemisini kendi adına ve hesabına işleten kişidir (m. 2/A). İşveren vekilinin gemiadamına karşı işlem ve taahhütlerinden doğrudan işveren sorumludur.
Kapsam dışında kalan deniz çalışanları
İş Kanunu, deniz taşıma işlerini kendi kapsamı dışında bırakır (4857 s. K. m. 4/a). Bu nedenle Deniz İş Kanunu’nun şartlarını taşımayan bir deniz taşıma işinde çalışan kişi, İş Kanunu’na da tabi olmaz; iş ilişkisine Türk Borçlar Kanunu’nun hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanır. İş Kanunu iki deniz işini ise açıkça kendi kapsamına alır:
- Kıyılarda, liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri,
- Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen ve tarım işlerinden sayılmayan, denizlerde çalışan su ürünleri üreticileri ile ilgili işler.
Hangi kanunun uygulanacağı; ihbar süresinden fazla çalışma zammına, yıllık izin süresinden işe iade imkânına kadar bütün hakları değiştirir. Uyuşmazlıkta ilk incelenecek husus budur.
| Çalışma | Uygulanacak kanun | Dayanak |
|---|---|---|
| Türk bayraklı, 100 GRT ve üzeri gemide gemiadamı | Deniz İş Kanunu | 854 m. 1 |
| Toplam tonajı 100’ü bulan ya da 5+ gemiadamı çalıştıran işverenin daha küçük gemisi | Deniz İş Kanunu | 854 m. 1/2 |
| 854 kapsamı dışındaki deniz taşıma işi | Türk Borçlar Kanunu (hizmet sözleşmesi) | 4857 m. 4/a |
| Liman ve iskelede yükleme-boşaltma | İş Kanunu | 4857 m. 4 |
| Yabancı bayraklı gemi | Kanunlar ihtilafı kurallarına göre belirlenir | 5718 m. 27 |
02Gemiadamı sözleşmesi
İş Kanunu’nda iş sözleşmesi kural olarak şekle bağlı değildir. Deniz İş Kanunu ise yazılı sözleşmeyi zorunlu tutar ve sözleşmede bulunması gereken bilgileri tek tek sayar.
Hizmet akti işveren veya işveren vekiliyle gemiadamı arasında yazılı olarak iki nüsha yapılır ve taraflardan her birine birer nüsha verilir.
Sözleşmede tarafların kimlik ve adres bilgileri, geminin adı, sicil numarası ve grostonilatosu, gemiadamının göreceği iş, hizmete başlama tarihi ve yeri, sözleşmenin süreli ya da sefer üzerine olup olmadığı, ücretin esası ve miktarı, ödeme zamanı ve yeri, avans şartları ve diğer iş şartları yer almalıdır (m. 6). Yazılı sözleşme yapmayan işverene idari para cezası öngörülmüştür (m. 50/a). Sözleşme yapılmamış olması ise gemiadamının haklarını ortadan kaldırmaz; çalışma olgusu başka delillerle de ispatlanabilir. Ayrıntı için: Gemiadamı iş sözleşmesi.
Süreli, sefer üzerine veya süresiz sözleşme
Sözleşme belirli bir süre, belirli bir sefer için ya da süresiz yapılabilir (m. 7).
- Belirli süreli sözleşme sürenin bitiminde sona erer. Gemi o sırada seyir hâlindeyse sözleşme, geminin ilk limana varıp güvenlik altına alınmasına kadar devam eder.
- Sefer üzerine sözleşme, sözleşmede yazılı seferin sonunda geminin vardığı limanda yükünü boşaltmasıyla sona erer.
- Süre veya sefer bittikten sonra gemiadamı işverenin muvafakatiyle çalışmaya devam ederse sözleşme, aynı süre ya da yeni sefer için uzatılmış sayılır (m. 8).
Süresi belirli olmayan sözleşmelerde deneme süresi en çok bir aydır. Bu süre içinde taraflar sözleşmeyi bildirimsiz ve tazminatsız bozabilir; gemiadamının çalıştığı günlerin ücreti saklıdır (m. 10).
İşinden ayrılan gemiadamına işin çeşidini ve süresini gösteren bir çalışma belgesi verilir. Belgenin vaktinde verilmemesinden veya belgeye gerçeğe aykırı bilgi yazılmasından zarar gören gemiadamı, eski işverenden tazminat isteyebilir (m. 12).
03Sözleşmenin feshi
Deniz İş Kanunu, bildirim süresi beklenmeden yapılabilecek fesih sebeplerini m. 14’te dört bentte toplar: işverenin, gemiadamının, her iki tarafın fesih hakları ve sözleşmenin kendiliğinden sona erdiği hâller.
I – İşveren veya işveren vekili tarafından: a) Gemiadamının herhangi bir limanda geminin hareketinden önce gemiye dönerek hizmete girmemesi veya gemiye hiç dönmemesi, (…) c) Gemiadamının işveren veya işveren vekiline karşı, kanuna, hizmet akitlerine sair iş ve çalışma şartlarına aykırı hareket etmesi, (…)
II – Gemiadamı tarafından: a) Ücretin kanun hükümleri veya hizmet akti gereğince ödenmemesi, b) İşveren veya işveren vekilinin gemiadamına karşı, kanuna, hizmet akitlerine veya sair iş şartlarına aykırı hareket etmesi, (…)
III – İşveren, işveren vekili veya gemiadamı tarafından: a) Geminin herhangi bir sebeple 30 günden fazla bir süre seferden kaldırılması, (…)
IV – Geminin kayba uğraması, terk edilmesi veya harp ganimeti ilan edilmesi veyahut Türk Bayrağından ayrılması hallerinde ise hizmet akti kendiliğinden bozulur.
Fesihle ilgili diğer kurallar şunlardır:
- Süre: m. 14’teki fesih hakkı, karşı tarafın davranışının öğrenildiği günden itibaren 6 iş günü geçtikten ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl sonra kullanılamaz (m. 15).
- Yazılı bildirim: İşveren feshi, sebepleriyle birlikte yazılı olarak bildirmek zorundadır; bildirim imkânı yoksa durum tutanakla tespit edilir (m. 18).
- Seyir hâli: Gemi seyirdeyken yapılan fesih, geminin kararlaştırılan limanda veya ilk uğrayacağı limanda emniyet altına alınmasına kadar uzamış sayılır (m. 17).
- Geminin satılması: Gemi Türk bayrağı taşımaya devam ettiği sürece mülkiyetin başkasına geçmesi sözleşmeyi sona erdirmez (m. 19).
İş Kanunu’nun iş güvencesi hükümleri (geçerli sebep ve işe iade, m. 18–21) deniz taşıma işlerinde uygulanmaz (4857 s. K. m. 4/a). Deniz İş Kanunu’nda da bunlara karşılık gelen bir işe iade düzenlemesi yer almaz. Gemiadamının feshe karşı korunması bu nedenle esas olarak ihbar, kötüniyet ve kıdem tazminatı üzerinden işler.
04İhbar ve kötüniyet tazminatı
Süresi belirsiz sözleşme, m. 14’teki hâller dışında, gemiadamının işe alınmasından itibaren altı ay geçmedikçe bozulamaz (m. 16/A). Altı aydan sonra süreli fesih mümkündür; ancak karşı tarafa önceden bildirim yapılmalıdır.
| Gemiadamının kıdemi | Bildirim süresi |
|---|---|
| Altı aya kadar | 2 hafta |
| Altı aydan bir buçuk yıla kadar | 4 hafta |
| Bir buçuk yıldan üç yıla kadar | 6 hafta |
| Üç yıldan fazla | 8 hafta |
Dayanak: 854 s. K. m. 16/B. Süreler asgaridir; toplu iş sözleşmesi veya hizmet sözleşmesiyle artırılabilir (m. 16/C).
Bildirim şartına uymayan taraf, bu sürelere ait ücret tutarında ihbar tazminatı öder (m. 16/D). Tazminatın hesabında yalnızca çıplak ücret değil, gemiadamına sağlanan para ve para ile ölçülebilen menfaatler de dikkate alınır (m. 20).
Gemiadamının sendikaya üye olması, şikayete başvurması gibi sebeplerle işinden çıkarılması hallerinde ve genel olarak hizmet aktini bozma hakkının kötüye kullanıldığını gösteren diğer durumlarda “B” bendinde yazılı önellere ait ücretlerin üç katı tutarı tazminat olarak ödenir.
05Gemiadamının kıdem tazminatı
İş Kanunu’na tabi işçilerin kıdem tazminatı hâlâ 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesine dayanır. Gemiadamlarında ise dayanak Deniz İş Kanunu’nun kendi 20. maddesidir. Her tam yıl için 30 günlük ücret tutarında tazminat ödenir; bir yıldan artan süreler için de aynı oranda ödeme yapılır.
Bu Kanuna tabi gemi adamlarının hizmet akitlerinin: 1. İşveren tarafından bu Kanunun 14 üncü maddesinin 1 inci bendinde gösterilen sebepler dışında, 2. Gemi adamı tarafından bu Kanunun 14 üncü maddesinin II nci ve III üncü bentleri uyarınca, 3. Muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla, 4. Bağlı bulundukları kanunla kurulu kurum veya sandıklardan yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı, yahut toptan ödeme almak amacıyla, Feshedilmesi veya gemi adamının ölümü veya 14 üncü maddenin 4 üncü bendi sebebiyle son bulması hallerinde (…) her geçen tam yıl için işverence gemi adamına 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir.
Kıdem hesabında dikkat edilecek noktalar:
- Kıdem süresi: Aynı işverenin bir veya değişik gemilerinde geçen süreler, sözleşme kesintili olsa da birleştirilir. Gemi devredilirse devreden ve devralan işveren, devredenin sorumluluğu kendi çalıştırma süresi ve devir anındaki ücretle sınırlı olmak üzere, birlikte sorumludur.
- Esas ücret: Hesap son ücret üzerinden yapılır. Sefer, parça başı, götürü veya yüzde usulü gibi sabit olmayan ücretlerde son bir yılın ortalaması esas alınır.
- Giydirilmiş ücret: Çıplak ücrete, gemiadamına sağlanan para ve para ile ölçülebilen sözleşmeden ve kanundan doğan menfaatler eklenir.
- Tavan: Yıllık tutar, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez. 1 Temmuz – 31 Aralık 2026 döneminde bu tutar 73.729,87 TL‘dir.
- Ölüm: Gemiadamı ölürse tazminat kanuni mirasçılarına ödenir.
| Konu | Deniz İş Kanunu | 1475 s. K. m. 14 (İş Kanunu’na tabi işçi) |
|---|---|---|
| İşverenin feshi | m. 14/I sebepleri dışında | 4857 m. 25/II sebepleri dışında |
| Çalışanın feshi | m. 14/II ve III’e göre | 4857 m. 24’e göre |
| Askerlik, emeklilik, ölüm | Var | Var |
| Kadının evlilik nedeniyle feshi; 15 yıl / 3600 gün | m. 20’nin sayımında yer almıyor | Var |
| Geminin kaybı, terki, bayrak değişikliği | Kıdem doğurur (m. 14/IV) | — |
| Tavan | Aynı: en yüksek devlet memurunun azami emeklilik ikramiyesi | |
Örnek hesap
Bir gemiadamı 01.02.2020’de işe girmiş, işveren sözleşmesini 31.08.2026’da m. 14/I dışındaki bir sebeple feshetmiştir. Aylık çıplak ücreti 52.000 TL’dir; her ay düzenli olarak 4.000 TL prim ödenmektedir. Giydirilmiş ücret 56.000 TL‘dir ve 73.729,87 TL’lik tavanın altında kaldığı için tamamı esas alınır.
- 6 tam yıl: 56.000 × 6 = 336.000,00 TL
- Artan 212 gün: 56.000 ÷ 365 × 212 = 32.526,03 TL
- Brüt kıdem tazminatı: 368.526,03 TL; damga vergisi (binde 7,59): 2.797,11 TL; net: 365.728,92 TL
- İhbar tazminatı (üç yıldan fazla kıdem, 8 hafta = 56 gün): 56.000 ÷ 30 × 56 = 104.533,33 TL brüt
Kıdem tazminatı, Gelir Vergisi Kanunu m. 25/7-a uyarınca Deniz İş Kanunu’na göre ödenenler de dâhil olmak üzere kanuni sınırlar içinde gelir vergisinden istisnadır. İhbar tazminatı ise ücret sayılır ve vergilendirilir. Hesabın ayrıntısı için: Kıdem ve ihbar tazminatı.
06Çalışma süresi ve fazla çalışma
Gemide çalışma süresi, gemiadamının işbaşında çalıştığı veya vardiya tuttuğu süredir. Genel kural günde 8, haftada 48 saattir.
Genel bakımdan iş süresi, günde sekiz ve haftada kırksekiz saattir. Bu süre haftanın iş günlerine eşit olarak bölünmek suretiyle uygulanır. (…) İşveren veya işveren vekili, gemiadamının vardiyalarını yemek ve dinlenme zamanlarını bir çizelge ile belirtmek ve bu çizelgeyi gemiadamlarının görebilecekleri bir yere asmak zorundadır.
Yapılacak fazla çalışmanın her saatine ödenecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı % 25 oranında artırılmak suretiyle bulunacak miktardan az olamaz.
Kanun bazı çalışmaları fazla çalışma saymaz (m. 28):
- Geminin, gemideki kişilerin veya yükün selameti için kaptanın zorunlu gördüğü işler,
- Gümrük, karantina ve diğer sağlık formaliteleri nedeniyle zorunlu ek işler,
- Yangın, gemiyi terk, çatışma, denizden adam kurtarma ve savunma talimleri.
Birden fazla kaptanın bulunduğu gemilerde birinci kaptan, birden fazla makinistin bulunduğu gemilerde başmakinist, doktor ve sağlık personeli, asli görevi kurtarma olan gemilerin personeli ve gemide kendi nam ve hesabına çalışanlar çalışma süresi hükümlerine tabi değildir (m. 27).
| Konu | Deniz İş Kanunu | İş Kanunu |
|---|---|---|
| Haftalık çalışma süresi | 48 saat (günde 8) | 45 saat |
| Fazla çalışma zammı | En az %25 | %50 |
| Kayıt yükümlülüğü | Noter tasdikli fazla çalışma defteri | Yazılı onay ve belge |
Dayanak: 854 s. K. m. 26, 28; 4857 s. K. m. 41, 63.
İspat: noter tasdikli defter
İşveren, fazla çalışmaları belgelemek için noterden tasdikli ayrı bir defter tutmak zorundadır. Defterde uygulanan zam oranı, fazla çalışmanın yapıldığı gün ve süre ile gemiadamının hak ettiği ücret gösterilir (m. 28). Defter hiç tutulmamışsa veya eksikse, fazla çalışma vardiya çizelgeleri, jurnal kayıtları, yazışmalar ve tanık gibi diğer delillerle ispatlanmaya çalışılır.
Örnek: Aylık çıplak brüt ücreti 48.000 TL olan gemiadamının günlük 8 saat esasına göre saat ücreti 48.000 ÷ 30 ÷ 8 = 200 TL, zamlı saat ücreti 250 TL’dir. Haftada 60 saat çalışan gemiadamının 12 saatlik fazla çalışması için haftalık alacak 12 × 250 = 3.000 TL olur; m. 28’deki istisna kapsamındaki çalışmalar bu hesaba alınmaz. Genel bilgi için: Fazla çalışma: şartlar, ispat ve hesap.
07Ücret, iaşe, izin ve tatil hakları
Ücret ve ücret defteri
Ücret ödeme dönemi bir aydan fazla olamaz; sözleşme sona erdiğinde ücret derhal ve tam ödenir (m. 29). Her gemide noterden tasdikli ücret ödeme defteri tutulur ve her ödeme imza veya makbuzla belgelenir (m. 31). Kanun, ispat bakımından açık bir kural koyar:
Belgeye dayanmaksızın yapılan ödeme iddiaları muteber değildir.
Haklı bir sebep olmaksızın işini yapmayan gemiadamı, durumun gemi jurnaline kaydedilmesi veya tutanakla belgelenmesi şartıyla o süreye ait ücretten mahrum edilebilir (m. 29). Ceza niteliğindeki ücret kesintileri yalnızca sözleşmede gösterilen sebeplerle yapılabilir ve bir ayda üç gündelikten fazla olamaz (m. 38).
İaşe ve barınma
Kanuna tabi gemilerde gemiadamları hizmete başladıkları günden çıkışlarına kadar bedelsiz iaşe edilir; iaşe sağlanamazsa başka imkân sağlanır veya nakden ödenir (m. 33). Gemi içinde rütbe ve gemi büyüklüğüne uygun barınma yeri de bedelsiz sağlanır (m. 34). İaşe yönetmelikteki ölçülerden eksik verilirse gemiadamı farkın bedelini isteyebilir; bunun için aksaklığı o gün işverene veya kaptana bildirmesi gerekir (m. 35).
Yıllık ücretli izin
Bir takvim yılı içinde aynı işverenin emrinde veya aynı gemide en az altı ay çalışan gemiadamı izne hak kazanır. İzin süresi altı aydan bir yıla kadar hizmette 15 günden, bir yıl ve daha fazla hizmette bir aydan az olamaz. Gemiadamı iznini yabancı bir limanda kullanmaya zorlanamaz ve 7 güne kadar ücretsiz yol izni isteyebilir (m. 40).
Kullanılmayan iznin ücretini fesih sebebine bağlayan m. 40’ın yedinci fıkrası, Anayasa Mahkemesi’nin 1/2/2024 tarihli, E. 2022/154, K. 2024/33 sayılı kararıyla iptal edilmiştir; iptal 14/9/2024’te yürürlüğe girmiştir. Yıllık izin ücretinde zamanaşımı beş yıldır (4857 s. K. Ek m. 3).
Hafta tatili ve genel tatil
- Liman hizmeti ve şehir hattı gemilerinde haftada altı günden fazla çalıştırmak yasaktır (m. 41).
- Kısa, yakın ve uzak sefer yapan gemilerde, seferde geçen hafta tatili günleri için şart aranmaksızın ayrıca bir gündelik hafta tatili ücreti ödenir (m. 42).
- Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde, ücret ödeme şekline bakılmaksızın bir günlük ücret tutarında tatil ücreti ayrıca ödenir (m. 43).
08Yurda iade
Gemiadamının sözleşmesi yurt dışında sona ererse, sözleşmede aksine hüküm yoksa işveren gemiadamını geminin bağlama limanına iade etmek ve yol, iaşe ve diğer zorunlu masraflarını karşılamak zorundadır (m. 21). Sözleşme bir Türk limanında sona ererse de bağlama limanına iade zorunludur (m. 23). Yabancı gemiadamı, sözleşmede aksine hüküm yoksa ikametgâhının bulunduğu yer limanına iade edilir (m. 22).
İşveren veya işveren vekilinin 21 ve 23 üncü maddelerde belirtilen zorunluğa uymaması halinde, gemiadamı yurda dönmek için yaptığı durumuna uygun yol, iaşe vesair masrafları ve ayrıca 15 günlük ücreti tutarında bir tazminatı işveren veya işveren vekilinden istiyebilir.
- Fesih m. 14/I’e (işverenin haklı feshi) veya m. 14/II-a, b’ye göre yapılmışsa işveren, iade masraflarını gemiadamından yurtta isteyebilir (m. 21/2).
- Gemiadamı yabancı ülkede başka bir işverenle sözleşme yaparsa eski işverenin iade yükümlülüğü kalkar (m. 25).
- Gemiadamı, sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir hafta içinde iadesini istemezse işveren iadeye zorlanamaz. Hastalık gibi zorunlu sebeplerde bu süre engelin kalktığı günden başlar (m. 25).
09Yabancı bayraklı gemiler ve yabancı unsur
Deniz İş Kanunu yalnızca Türk bayraklı gemilere uygulanır. Yabancı bayraklı bir gemide çalışan Türk gemiadamının sözleşmesine hangi hukukun uygulanacağı, Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’a (MÖHUK) göre belirlenir.
(1) İş sözleşmeleri, işçinin mutad işyeri hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgarî koruma saklı kalmak üzere, tarafların sözleşmeyle belirledikleri hukuka tâbidir.
(2) Tarafların hukuk seçimi yapmamış olmaları hâlinde iş sözleşmesine, işçinin işini mutad olarak yaptığı işyeri hukuku uygulanır. (…)
(3) İşçinin işini belirli bir ülkede mutad olarak yapmayıp devamlı olarak birden fazla ülkede yapması hâlinde iş sözleşmesi, işverenin esas işyerinin bulunduğu ülke hukukuna tâbidir.
Sözleşmede yabancı bir hukuk seçilmiş olsa bile, mutad işyeri hukukunun emredici hükümlerinin sağladığı asgari koruma saklıdır. Maddenin dördüncü fıkrası, iş sözleşmesiyle daha sıkı ilişkili bir hukukun bulunması hâlinde o hukukun uygulanabileceğini de öngörür. Gemide mutad işyerinin, geminin bayrağının ve işverenin esas işyerinin nerede olduğu her dosyada ayrıca değerlendirilir.
Yetkili mahkeme: İşçinin işini mutaden yaptığı işyerinin Türkiye’de bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. İşçinin işverene karşı açtığı davalarda işverenin yerleşim yeri ile işçinin yerleşim yeri veya mutad meskeninin bulunduğu Türk mahkemeleri de yetkilidir (MÖHUK m. 44).
10Dava yolu, arabuluculuk ve zamanaşımı
Görevli mahkeme iş mahkemesidir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, 854 sayılı Kanun’a tabi gemiadamları ile işverenleri arasındaki iş ilişkisinden doğan her türlü hukuk uyuşmazlığını açıkça iş mahkemelerinin görevine bırakır (m. 5/1-a).
Yetkili mahkeme: Sözleşmede ayrıca hüküm yoksa dava, geminin bağlama limanında iş davalarına bakmaya yetkili mahkemede görülür (854 s. K. m. 46). 7036 sayılı Kanun’un genel yetki kuralı ise davalının yerleşim yeri ile işin yapıldığı yer mahkemesidir (m. 6/1). Aynı maddeye göre diğer kanunlardaki yetki hükümleri saklıdır (m. 6/4) ve maddeye aykırı yetki sözleşmeleri geçersizdir (m. 6/5); sözleşmedeki bir yetki şartının geçerliliği bu hükümler birlikte değerlendirilerek belirlenir. İş kazasından doğan tazminat davalarında kazanın veya zararın meydana geldiği yer ile zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (m. 6/3).
(…) 20/4/1967 tarihli ve 854 sayılı Deniz İş Kanununda düzenlenen gemiadamı, bu madde kapsamında işçi sayılır.
- 01
Belgeleri topla
Hizmet sözleşmesi, gemiadamı cüzdanı kayıtları, bordrolar, banka dökümü, SGK hizmet dökümü, fesih bildirimi, vardiya çizelgeleri, yazışmalar ve tanık bilgileri.
- 02
Arabulucuya başvur
Kıdem, ihbar, ücret, fazla çalışma ve izin alacaklarında dava şartıdır (7036 s. K. m. 3/1).
- 03
Görüşme ve tutanak
Başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur, hak düşürücü süre işlemez (m. 3/17).
- 04
Dava
Anlaşma olmazsa son tutanak dava dilekçesine eklenir; dava iş mahkemesinde açılır.
Dikkat: İş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 s. K. m. 3/3). Ayrıntı için: İş kazası tazminatı.
| Alacak | Zamanaşımı | Dayanak |
|---|---|---|
| Kıdem, ihbar, kötüniyet tazminatı | 5 yıl | 4857 Ek m. 3 |
| Yıllık izin ücreti | 5 yıl | 4857 Ek m. 3 |
| Ücret, fazla çalışma, tatil ücretleri | 5 yıl | TBK m. 147/1 |
İş Kanunu Ek m. 3, kıdem, ihbar, kötüniyet tazminatı ve yıllık izin ücreti için beş yıllık zamanaşımını, iş sözleşmesinden kaynaklanmak kaydıyla “hangi kanuna tabi olursa olsun” uygular; bu nedenle gemiadamları da bu kuralın kapsamındadır. Ücret gibi dönemsel edimler de Türk Borçlar Kanunu m. 147/1 uyarınca beş yıllık zamanaşımına tabidir.
11Sık sorulan sorular
Deniz İş Kanunu hangi gemilerde uygulanır?
Türk bayrağı taşıyan ve 100 grostonilato ve üzerindeki gemilerde uygulanır. Aynı işverenin gemilerinin toplam tonajı 100’ü buluyorsa veya işveren 5 ve daha fazla gemiadamı çalıştırıyorsa daha küçük gemiler de kapsama girer. Sandal, mavna, şat, salapurya gibi tekneler de kanun bakımından gemi sayılır (854 s. K. m. 1).
Gemiadamı kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?
Her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş ücret tutarında ödenir; artan süreler aynı oranda eklenir. Esas ücret son ücrettir; sabit olmayan ücretlerde son bir yılın ortalaması alınır. Yıllık tutar kıdem tazminatı tavanını geçemez (854 s. K. m. 20).
Gemiadamları işe iade davası açabilir mi?
İş Kanunu’nun işe iade hükümleri deniz taşıma işlerinde uygulanmaz ve Deniz İş Kanunu’nda bunlara karşılık gelen bir düzenleme yoktur. Gemiadamının feshe karşı koruması ihbar, kötüniyet ve kıdem tazminatı üzerinden işler.
Gemide fazla mesai ücreti ne kadardır?
Haftalık 48 saati aşan çalışmanın her saati için, normal saat ücretinin en az %25 fazlası ödenir. Gemi, kişi ve yük güvenliği için kaptanın zorunlu gördüğü işler, gümrük ve karantina işleri ile talimler fazla çalışma sayılmaz (854 s. K. m. 28).
Gemiadamının yıllık izni kaç gündür?
Bir takvim yılında en az altı ay çalışan gemiadamı izne hak kazanır. Süre, altı aydan bir yıla kadar hizmette en az 15 gün, bir yıl ve daha fazla hizmette en az bir aydır. Bir aylık izin tarafların rızasıyla ikiye bölünebilir (854 s. K. m. 40).
Ücretim ödenmezse sözleşmeyi feshedebilir miyim?
Evet. Ücretin kanun veya sözleşme gereğince ödenmemesi, gemiadamına derhal fesih hakkı verir ve bu fesih kıdem tazminatı hakkı doğurur. Fesih hakkı, durumun öğrenilmesinden itibaren 6 iş günü içinde kullanılmalıdır (854 s. K. m. 14/II-a, m. 15, m. 20).
Yabancı bayraklı gemide çalışana Türk hukuku uygulanır mı?
Deniz İş Kanunu uygulanmaz. Uygulanacak hukuk MÖHUK m. 27’ye göre belirlenir: taraflar hukuk seçebilir, ancak mutad işyeri hukukunun emredici hükümlerinin sağladığı asgari koruma saklıdır. Türk mahkemelerinin yetkisi için MÖHUK m. 44’e bakılır.
Gemiadamı davası hangi mahkemede açılır?
İş mahkemesinde açılır. Sözleşmede ayrıca hüküm yoksa geminin bağlama limanındaki iş mahkemesi yetkilidir. Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur; iş kazası tazminatı davaları bunun dışındadır.
Yasal uyarı. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık ya da vekâlet ilişkisi doğurmaz. Gemiadamı uyuşmazlıklarında uygulanacak kanun, geminin bayrağına, tonajına ve sözleşmenin yapısına göre değişir; sürelerin bir kısmı çok kısadır. İşlem yapmadan önce mevzuatın güncel hâli kontrol edilerek bir avukata danışılması gerekir.