Gemiadamı ile işveren arasındaki hizmet sözleşmesi, İş Kanunu’ndaki iş sözleşmesinden farklı kurallara tabidir: yazılı yapılması zorunludur, sefer üzerine kurulabilir, gemi seyirdeyken sona ermez ve fesih sebepleri Deniz İş Kanunu’nda ayrıca sayılmıştır. Bu yazı, sözleşmenin kurulmasından sona ermesine kadar bu kuralları anlatır.
Deniz İş Kanunu’na tabi gemiadamı sözleşmesi yazılı ve iki nüsha yapılır; işverenin, gemiadamının ve geminin kimliği, işin niteliği, sözleşmenin süresi ya da seferi ve ücret bilgileri sözleşmede yer almalıdır.
Sözleşme belirli bir süre, belirli bir sefer için ya da süresiz yapılabilir. Süresiz sözleşmede deneme süresi en çok bir aydır ve sözleşme, kanundaki haklı sebepler dışında ilk altı ay içinde bozulamaz.
Haklı sebeple fesih hakkı, olayın öğrenilmesinden itibaren 6 iş günü içinde kullanılmalıdır. İşveren feshi sebepleriyle birlikte yazılı bildirmek zorundadır; gemi seyirdeyse fesih, geminin limanda emniyete alınmasına kadar uzar.
01Sözleşmenin tarafları
Deniz İş Kanunu’na göre işveren, gemi sahibi veya başkasının gemisini kendi adına ve hesabına işleten kişidir. Gemiadamı, hizmet sözleşmesine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit, tayfa ve diğer kimselerdir. İşveren vekili, kaptan veya işveren adına ve hesabına hareket etmeye yetkili kişidir (854 s. K. m. 2).
İşveren vekilinin bu sıfatla gemiadamlarına karşı muamele ve taahhütlerinden doğrudan doğruya işveren sorumludur.
Gemiadamı çoğu zaman sözleşmeyi işverenin kendisiyle değil, kaptanla veya bir işveren vekiliyle yapar. Türk Ticaret Kanunu kaptana bu konuda kanundan doğan bir yetki tanır: kaptan, gemi bağlama limanındayken de gemi adamı tutmaya yetkilidir (6102 s. TTK m. 1103/2); bağlama limanı dışındayken ise gemi adamlarına ilişkin işlemleri donatan adına yapabilir (m. 1104). Kaptanın bu yetkiler içinde yaptığı işlemlerle donatan borç altına girer (m. 1109).
Kaptan ile işveren arasındaki ilişkiye dair Türk Ticaret Kanunu’nun deniz ticareti hükümleri saklıdır (854 s. K. m. 3). Örneğin kaptanla yaptığı sözleşmenin feshini bildiren donatan, kaptanın bildirim süresi içinde yetkilerini kullanmasını yasaklayabilir (TTK m. 1107).
Yabancı gemiadamları: Kanun hükümleri, Türk gemiadamlarına karşılıklılık esasına göre aynı nitelikte haklar tanıyan devletlerin vatandaşı olup kanun kapsamındaki gemilerde çalışan gemiadamlarına uygulanır (854 s. K. m. 4).
02Yazılı şekil ve zorunlu içerik
İş Kanunu’nda iş sözleşmesi kural olarak şekle bağlı değildir; yalnızca bir yıl ve daha uzun süreli sözleşmeler yazılı yapılır. Deniz İş Kanunu ise süresine bakmaksızın her gemiadamı sözleşmesini yazılı şekle bağlar.
Hizmet akti işveren veya işveren vekiliyle gemiadamı arasında yazılı olarak iki nüsha yapılır ve taraflardan her birine birer nüsha verilir.
Kanunun 6. maddesi, yazılı sözleşmede bulunması gereken bilgileri sayar:
- İşverenin adı, soyadı ve ikametgâh adresi
- Gemiadamının adı, soyadı, doğum tarihi ve yeri, sicil numarası ve ikametgâh adresi
- Geminin ismi, sicil numarası, grostonilatosu ve kayıtlı olduğu sicil dairesi; gemiadamı aynı işverenin farklı gemilerinde çalışabilecekse bu durum
- Sözleşmenin yapıldığı yer ve tarih
- Gemiadamının göreceği iş
- Hizmete başlama tarihi ve yeri
- Sözleşmenin belirli süreli olup olmadığı; süreliyse süresi, sefer üzerineyse hangi sefer olduğu
- Kararlaştırılan ücretin esası ve miktarı
- Ücretin ödeme zamanı ve yeri; zorunlu tutulan işverenlerde ödemelerin yatırılacağı banka özel hesap numarası
- Avans şartları
- Diğer iş şartları
- Tirimci ve ateşçilerle yapılan sözleşmelerde 7292 sayılı Kanunla onaylanan sözleşmenin özeti
Bu bilgilerin özellikle üçü uyuşmazlıklarda belirleyici olur. Geminin tonajı ve sicili Kanunun uygulanıp uygulanmayacağını gösterir. Sözleşmenin türü (süreli, sefer, süresiz) sona erme anını ve fesih haklarını belirler. Ücret esası ise kıdem ve ihbar tazminatının hesabına temel olur.
- Gemiadamı sözleşmeleri her türlü resim ve harçtan muaftır (m. 9).
- Yazılı sözleşme yapmayan işverene idari para cezası verilir (m. 50/a).
- Yazılı sözleşmenin yapılmamış olması, gemiadamının Kanundan doğan haklarını ortadan kaldırmaz; çalışma olgusu ve şartları bordro, banka kaydı, SGK kaydı, gemi jurnali ve tanık gibi delillerle ispatlanabilir.
03Süreli, sefer üzerine ve süresiz sözleşme
Gemiadamı sözleşmesinin üç türü vardır ve her biri farklı bir anda sona erer.
Hizmet akti belirli bir süre veya sefer için yahut süresiz olarak yapılabilir.
I – Belirli bir süre için yapılmış hizmet akti bu sürenin bitiminde sona erer. Hizmet akti gemi seyir halinde iken sona ererse akit, geminin ilk limana varmasına ve güvenlik altına alınmasına kadar devam eder.
II – Belirli sefer için yapılmış hizmet akti, akitte yazılı seferin sonunda geminin vardığı limanda yükünü boşaltmasıyla sona erer.
| Tür | Ne zaman sona erer? | Devam ederse |
|---|---|---|
| Belirli süreli | Sürenin bitiminde; gemi seyirdeyse ilk limanda güvenlik altına alınınca | Aynı süre için uzatılmış sayılır |
| Sefer üzerine | Yazılı seferin sonunda, varılan limanda yük boşaltılınca | Gemi yeni sefere çıkarsa o sefer süresince uzatılmış sayılır |
| Süresiz | Fesih bildirimi veya haklı sebeple fesihle | — |
Dayanak: 854 s. K. m. 7, 8, 14, 16.
Uzama için gemiadamının, süre veya sefer bittikten sonra işverenin muvafakatiyle çalışmaya devam etmesi gerekir (m. 8). Pratikte bu, kısa süreli sözleşmelerin art arda yenilenmesine yol açar. Kıdem tazminatı bakımından ise kanun açıktır: aynı işverenin bir veya değişik gemilerinde geçen süreler, sözleşme devam etmiş ya da fasılalarla yeniden yapılmış olsun, birleştirilerek hesaplanır (m. 20).
04Deneme süresi ve ilk altı ay
Süresi belirli olmıyan hizmet akitlerinde deneme süresi en çok bir aydır.
Bu süre içinde taraflar hizmet aktini bildirimsiz ve tazminatsız bozabilirler. Ancak gemiadamının çalıştığı günler için ücret hakkı saklıdır.
İş Kanunu’nda deneme süresi en çok iki aydır ve toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir (4857 s. K. m. 15). Gemiadamlarında üst sınır bir aydır ve deneme süresi yalnızca süresi belirsiz sözleşmeler için öngörülmüştür.
Deneme süresinden sonra süresiz sözleşmeye özgü ikinci bir kural devreye girer:
Süresi belirsiz hizmet akti, 14 üncü maddede yazılı durumlar dışında gemiadamının işe alınmasından itibaren altı ay geçmedikçe bozulamaz.
Bu hüküm, İş Kanunu’nda bulunmayan bir korumadır. Altı ay dolmadan yapılabilecek fesih, deneme süresi içindeki fesih ile m. 14’teki haklı sebeplere dayanan fesihtir. Altı aydan sonra süresiz sözleşme, 2 ila 8 haftalık bildirim süreleri verilerek feshedilebilir (m. 16/B). Bildirim süreleri ve tazminat hesabı için: Deniz iş hukuku.
05İşverenin haklı sebeple feshi
Kanun, süreli, süresiz ve sefer üzerine yapılan bütün sözleşmelerde bildirim süresi beklenmeden (önelsiz) feshe imkân veren sebepleri m. 14’te sayar. İşveren bakımından sebepler şunlardır:
I – İşveren veya işveren vekili tarafından:
a) Gemiadamının herhangi bir limanda geminin hareketinden önce gemiye dönerek hizmete girmemesi veya gemiye hiç dönmemesi,
b) Gemiadamının gemide hizmet görmesinin tutukluluk, hapis veya gemide çalışmaktan menolunması gibi sebeplerle imkansız bir hal alması,
c) Gemiadamının işveren veya işveren vekiline karşı, kanuna, hizmet akitlerine sair iş ve çalışma şartlarına aykırı hareket etmesi,
ç) Gemiadamının işveren veya işveren vekiline karşı denizcilik kural ve teamüllerine veya ahlak ve adaba aykırı hareket etmesi,
Bu sebeplerden birine dayanan fesih, gemiadamının kıdem tazminatı hakkını ortadan kaldırır; çünkü m. 20, kıdem tazminatını işverenin m. 14/I dışındaki sebeplerle yaptığı fesihlere bağlar. Bu nedenle uyuşmazlıklarda en çok tartışılan konu, işverenin dayandığı olayın gerçekten m. 14/I kapsamına girip girmediği ve olayın ispatıdır.
Gemiye dönmeme, görevi yapmama veya disiplin olayları çoğunlukla gemi jurnali, tutanak ve tanıkla ispatlanır. Kanun, haklı sebep olmadan işini yapmayan gemiadamının o süreye ait ücretten mahrum edilmesini bile durumun gemi jurnaline kaydedilmesi veya jurnal yoksa tutanakla belgelenmesi şartına bağlar (m. 29). Fesih sebebi olan olayın aynı titizlikle kayda geçirilmesi, iki taraf için de belirleyici olur.
06Gemiadamının feshi ve kendiliğinden sona erme
II – Gemiadamı tarafından:
a) Ücretin kanun hükümleri veya hizmet akti gereğince ödenmemesi,
b) İşveren veya işveren vekilinin gemiadamına karşı, kanuna, hizmet akitlerine veya sair iş şartlarına aykırı hareket etmesi,
c) İşveren veya işveren vekilinin gemiadamına karşı denizcilik kural ve teamüllerine veya ahlak ve adaba aykırı hareket etmesi,
III – İşveren, işveren vekili veya gemiadamı tarafından:
a) Geminin herhangi bir sebeple 30 günden fazla bir süre seferden kaldırılması,
b) Gemiadamının herhangi bir sebeple sürekli olarak gemide çalışmasına engel bir hastalığa yakalanması veya engelli hâle gelmesi,
Hallerinde feshedilebilir.
IV – Geminin kayba uğraması, terk edilmesi veya harp ganimeti ilan edilmesi veyahut Türk Bayrağından ayrılması hallerinde ise hizmet akti kendiliğinden bozulur.
Gemiadamının en sık başvurduğu fesih sebebi ücretin ödenmemesidir. Ücret ödeme dönemi bir aydan uzun olamaz (m. 29); ücretin sözleşmede gösterilen yer ve zamanda tam ödenmemesi, m. 14/II-a’daki haklı fesih sebebini oluşturur. Kanuna veya sözleşmeye aykırı çalışma koşulları da (örneğin iaşe veya barınma yükümlülüklerine uyulmaması, m. 33–34) m. 14/II-b kapsamında değerlendirilebilir.
Sözleşmenin nasıl sona erdiği, gemiadamının alacaklarını doğrudan belirler:
| Sona erme şekli | Kıdem tazminatı | Bildirim süresi |
|---|---|---|
| İşverenin m. 14/I’e dayanan feshi | Doğmaz | Gerekmez |
| Gemiadamının m. 14/II’ye dayanan feshi | Doğar | Gerekmez |
| Taraflardan birinin m. 14/III’e dayanan feshi | Doğar | Gerekmez |
| Kendiliğinden sona erme (m. 14/IV) | Doğar | — |
| İşverenin bildirimli feshi (m. 16) | Doğar | 2–8 hafta; verilmezse ihbar tazminatı |
| Gemiadamının sebepsiz istifası | Kural olarak doğmaz (askerlik, emeklilik hâlleri hariç) | 2–8 hafta |
Dayanak: 854 s. K. m. 14, 16, 20.
Kanun ayrıca, m. 14’teki sebeplere dayanarak sözleşmeyi süresi içinde fesheden tarafa, karşı taraftan ayrıca tazminat isteme hakkı tanır (m. 15/2).
07Fesih usulü ve süreler
14 üncü maddede işveren, işveren vekili veya gemiadamına tanınan akti feshetmek yetkisi, iki taraftan birinin bu çeşit davranışlarda bulunduğunu öbür tarafın öğrendiği günden başlıyarak (6) işgünü geçtikten ve herhalde fiilin vukuundan itibaren bir sene sonra kullanılamaz.
- Yazılı ve gerekçeli bildirim: İşveren feshi, sebepleriyle birlikte gemiadamına yazılı olarak bildirmek zorundadır. Bildirim imkânı yoksa durum tutanakla tespit edilir (m. 18).
- Bildirimin şekli: Bildirimler yazılı ve imza karşılığında yapılır; muhatap imzalamazsa durum tutanakla tespit edilir. Tebligat Kanunu kapsamındaki tebligatlar o Kanuna göre yapılır (m. 47).
- Seyir hâlinde fesih: m. 14 ve m. 16’ya göre yapılan fesih, gemi seyirdeyse kararlaştırılan limanda, liman değişmişse ilk uğranılan limanda geminin emniyet altına alınmasına kadar uzamış sayılır (m. 17).
Bu kurallar birlikte okunduğunda, fesih tarihinin tespiti gemiadamı uyuşmazlıklarında ayrıca önem taşır: altı iş günlük süre öğrenme tarihinden işlemeye başlar, kıdem süresi ise sözleşmenin fiilen sona erdiği tarihe kadar hesaplanır. Bildirimin tarihi, içeriği ve tebliğ şekli bu nedenle belgelenmelidir.
Gemi satılırsa
Geminin Türk bayrağı taşıma hakkı devam ettiği sürece, mülkiyetin kısmen veya tamamen başkasına geçmesi sözleşmenin feshini gerektirmez (m. 19). Gemi devredildiğinde devreden ve devralan işveren, işlemiş kıdem tazminatından birlikte sorumludur; devredenin sorumluluğu, gemiadamını çalıştırdığı süre ve devir anındaki ücretle sınırlıdır (m. 20). Gemi Türk bayrağından ayrılırsa ise sözleşme kendiliğinden sona erer (m. 14/IV).
08Sona ermenin sonuçları
- 01
Ücretin derhal ödenmesi
Sözleşme sona erdiğinde işveren ücreti derhal ve tam olarak öder (m. 29).
- 02
Çalışma belgesi
İşin çeşidini ve süresini gösteren belge verilir; gemiadamı isterse durumu ve davranışları da yazılır (m. 12).
- 03
Yurda iade
Sözleşme yurt dışında veya bir Türk limanında sona ererse gemiadamı bağlama limanına iade edilir (m. 21, 23).
- 04
Tazminatlar
Sona erme şekline göre kıdem, ihbar ve kötüniyet tazminatı; ayrıca izin, fazla çalışma ve tatil alacakları.
Dikkat: Bu alacaklar için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur; gemiadamı bu bakımdan işçi sayılır (7036 s. K. m. 3/1, 3/20).
İşveren veya işveren vekili, gemiadamının istediği belgeyi vermemekte direnirse veyahut belgeye gemiadamı için doğru olmıyan yazılar yazarsa, gemiadamının yahut yeni işine girdiği işverenin isteği üzerine, bağlama limanındaki liman reisliğince yapılacak inceleme sonucunu gösteren bir belge gemiadamına veya yeni işverene verilir. Liman reisliği tarafından yapılacak inceleme bir haftada bitirilir. (…) Belgenin vaktinde verilmemesi veyahut belgede doğru olmıyan yazılar bulunmasından zarar gören gemiadamı veyahut gemiadamını işe alan yeni işveren eski işverenden tazminat isteyebilir.
Tazminatların hesabı, çalışma süreleri ve yurda iade kuralları ana yazıda ayrıntılı olarak anlatılmıştır: Deniz iş hukuku: gemiadamının hakları.
09Sık sorulan sorular
Gemiadamı sözleşmesi yazılı yapılmak zorunda mı?
Evet. Deniz İş Kanunu’na tabi gemiadamı sözleşmesi yazılı olarak iki nüsha yapılır ve her tarafa bir nüsha verilir (854 s. K. m. 5). Yazılı sözleşme yapmayan işverene idari para cezası öngörülmüştür; sözleşmenin yazılı olmaması gemiadamının haklarını ortadan kaldırmaz.
Sefer üzerine sözleşme ne zaman biter?
Sözleşmede yazılı seferin sonunda, geminin vardığı limanda yükünü boşaltmasıyla sona erer. Gemiadamı işverenin muvafakatiyle çalışmaya devam eder ve gemi yeni sefere çıkarsa sözleşme bu sefer süresince uzatılmış sayılır (854 s. K. m. 7, 8).
Gemiadamlarında deneme süresi ne kadar?
Süresi belirsiz sözleşmelerde en çok bir aydır. Bu süre içinde taraflar sözleşmeyi bildirimsiz ve tazminatsız sona erdirebilir; çalışılan günlerin ücreti ödenir (854 s. K. m. 10).
Gemide çalışırken sözleşmem feshedilirse ne olur?
Gemi seyir hâlindeyse fesih, geminin kararlaştırılan veya ilk uğrayacağı limanda emniyet altına alınmasına kadar uzamış sayılır (854 s. K. m. 17). Sözleşme yurt dışında sona ererse işverenin yurda iade yükümlülüğü doğar (m. 21).
Maaşım ödenmiyor, sözleşmeyi hemen feshedebilir miyim?
Evet. Ücretin kanun veya sözleşme gereğince ödenmemesi gemiadamına bildirim süresi beklemeden fesih hakkı verir ve bu fesih kıdem tazminatı hakkı doğurur (854 s. K. m. 14/II-a, m. 20). Fesih hakkı, durumun öğrenilmesinden itibaren 6 iş günü içinde kullanılmalıdır (m. 15).
Gemi satılırsa sözleşmem sona erer mi?
Gemi Türk bayrağı taşımaya devam ettiği sürece hayır; mülkiyetin başkasına geçmesi sözleşmeyi sona erdirmez (854 s. K. m. 19). Gemi Türk bayrağından ayrılırsa sözleşme kendiliğinden sona erer ve kıdem tazminatı doğar (m. 14/IV, m. 20).
İşveren fesih sebebini yazmak zorunda mı?
Evet. İşveren feshi sebepleriyle birlikte yazılı olarak bildirmek zorundadır; bildirim imkânı olmayan hâllerde durum tutanakla tespit edilir (854 s. K. m. 18).
Yasal uyarı. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık ya da vekâlet ilişkisi doğurmaz. Gemiadamı sözleşmelerinde uygulanacak kurallar geminin bayrağına, tonajına ve sözleşmenin türüne göre değişir; fesih süreleri çok kısadır. İşlem yapmadan önce mevzuatın güncel hâli kontrol edilerek bir avukata danışılması gerekir.