Gemide çalışma saatleri karada çalışanlardan farklı hesaplanır. Deniz İş Kanunu iş süresini günde 8, haftada 48 saat olarak belirler; bunu aşan her saat fazla çalışmadır ve en az yüzde 25 zamlı ödenir. Bu yazı, gemiadamının çalışma süresini, fazla mesai ücretini, hafta tatilini ve bunların nasıl ispatlandığını Yargıtay kararlarıyla anlatır.
Deniz İş Kanunu’na tabi gemiadamının iş süresi günde 8, haftada 48 saattir. Günlük 8 saati veya haftalık 48 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati için normal saat ücretinin en az yüzde 25 fazlası ödenir (854 s. K. m. 26, 28).
Yargıtay, Türk Borçlar Kanunu’ndaki yüzde 50 zammın gemiadamlarına uygulanmayacağını ve fazla çalışmanın yüzde 25 zamla hesaplanacağını 2021’den bu yana istikrarlı biçimde kabul etmektedir; en son 29.04.2026 tarihli kararında da bunu tekrarlamıştır.
Gemide geçen her saat çalışma sayılmaz: yalnızca işbaşında çalışılan veya vardiya tutulan süreler iş süresidir. Fazla çalışma; vardiya çizelgesi, noterden tasdikli fazla çalışma defteri, gemi jurnali, bordro ve tanıkla ispatlanır.
- Gemiadamının iş süresi
- Gemide hangi süreler çalışma sayılır?
- İş süresine tabi olmayan gemiadamları
- Fazla çalışma ne zaman doğar?
- Fazla çalışma ücreti: yüzde 25 mi, yüzde 50 mi?
- Fazla çalışmanın ücrete dahil olması
- Hafta tatili ve genel tatil ücreti
- Fazla çalışmanın ispatı
- Zamanaşımı, faiz ve dava yolu
- Sık sorulan sorular
01Gemiadamının iş süresi
Deniz İş Kanunu’na tabi gemiadamları için çalışma süresi İş Kanunu’ndan farklı düzenlenmiştir. Kanunun kapsamına giren gemiler ve gemiadamları için: Deniz iş hukuku: gemiadamının hakları.
Genel bakımdan iş süresi, günde sekiz ve haftada kırksekiz saattir. Bu süre haftanın iş günlerine eşit olarak bölünmek suretiyle uygulanır.
İş süresi, gemiadamının işbaşında çalıştığı veya vardiya tuttuğu süredir.
İşveren veya işveren vekili, gemiadamının vardiyalarını yemek ve dinlenme zamanlarını bir çizelge ile belirtmek ve bu çizelgeyi gemiadamlarının görebilecekleri bir yere asmak zorundadır.
| Konu | Deniz İş Kanunu | İş Kanunu |
|---|---|---|
| Normal çalışma süresi | Günde 8, haftada 48 saat | Haftada en çok 45 saat |
| Fazla çalışmanın ölçüsü | Günlük 8 veya haftalık 48 saatin aşılması | Haftalık 45 saatin aşılması |
| Fazla çalışma zammı | En az yüzde 25 | Yüzde 50 |
| Yıllık fazla çalışma sınırı | Kanunda yok | 270 saat |
| Fazla çalışma için işçinin onayı | Aranmaz | Aranır |
Dayanak: 854 s. K. m. 26, 28; 4857 s. K. m. 41, 63; Yargıtay (kapatılan) 22. HD, 17.03.2020, E. 2017/28448, K. 2020/5098.
02Gemide hangi süreler çalışma sayılır?
Gemiadamı, özellikle uzak yol seferlerinde haftalarca gemide kalır. Ancak gemide bulunulan sürenin tamamı iş süresi değildir. Yargıtay’ın ölçüsü, gemide bulunulan zaman değil işte geçirilen zamandır.
- Çalışma sayılır: gemiadamının fiilen çalıştığı, vardiya tuttuğu veya fiilen çalışmasa da gücünü işverenin emrinde bulundurduğu ve iş verilmesini beklediği süreler.
- Çalışma sayılmaz: gemide bulunmakla birlikte serbestçe kullanılan yemek, yatma, dinlenme, muayene ve bakım gibi süreler. Seyirde veya limanda gemide geçen ama çalışılmayan ya da vardiya tutulmayan süre fazla çalışma olarak değerlendirilemez.
Yargıtay 9. HD, 02.02.2021, E. 2019/3063, K. 2021/3113; (kapatılan) 22. HD, 17.03.2020, E. 2017/28448, K. 2020/5098.
Yakın yol seferi veya iç sularda günlük sefer yapan gemilerde gemiadamının gemide kalma zorunluluğu olmadığından iş süresinin hesabı daha basittir; uzak yol seferlerinde ise vardiya düzeni belirleyici olur.
03İş süresine tabi olmayan gemiadamları
Kanun, bazı gemiadamlarını iş süresi hükümlerinin dışında bırakır. Bu kişiler için günlük 8 ve haftalık 48 saat sınırı, dolayısıyla kanundaki fazla çalışma hükmü uygulanmaz.
Aşağıdaki işleri görenler bu kanunun iş sürelerine ilişkin hükümlerine tabi değildirler.
1. Birden fazla kaptanın bulunduğu gemilerde birinci kaptan veya (…) kendisine vekalet eden kimse (klavuz kaptanlar dahil),
2. Birden fazla makinistin bulunduğu gemilerde başmakinist,
3. Doktor ve sağlık memurları,
4. Hemşire ve hastabakıcılar,
5. Asli görevleri can, mal ve gemi kurtarma olan kurtarma gemilerinde çalışan gemiadamları,
6. Gemide kendi nam ve hesabına çalışanlar.
İstisna, “birden fazla” kaptan veya makinist bulunan gemilerdeki birinci kaptan ve başmakinist içindir. Gemide tek kaptan veya tek makinist varsa bu kişiler istisnaya girmez. Sözleşmede bu kişiler için ayrıca fazla çalışma ücreti kararlaştırılmışsa sözleşme hükmü uygulanır.
04Fazla çalışma ne zaman doğar?
Bu kanuna göre tespit edilmiş bulunan iş sürelerinin aşılması suretiyle yapılan çalışmalar, fazla saatlerde çalışma sayılır.
İş Kanunu yalnızca haftalık süreye bakar. Deniz İş Kanunu ise hem günlük hem haftalık süreyi esas alır. Yargıtay bunu şöyle uygular:
- Gemiadamının bir gündeki çalışması 8 saati aşıyorsa, haftalık 48 saatin aşılması beklenmeden o gün için fazla çalışma doğar.
- Haftalık esasa göre fazla çalışmadan söz edilebilmesi için gemiadamının haftanın yedi günü çalışmış olması gerekir; aksi hâlde fazla çalışma günlük esasa göre belirlenir.
- Liman hizmeti ve şehir hattı gemilerinde gemiadamının haftada altı günden fazla çalıştırılması yasaktır (m. 41); haftanın yedi günü çalışma daha çok uzak sefer yapan gemilerde gündeme gelir.
Yargıtay 9. HD, 02.02.2021, E. 2019/3063, K. 2021/3113; (kapatılan) 22. HD, 17.03.2020, E. 2017/28448, K. 2020/5098.
Fazla çalışma sayılmayan işler
Kanun bazı zorunlu işleri, süre aşılsa bile fazla çalışma saymaz (m. 28/3):
- Geminin, gemideki kişilerin veya yükün güvenliği için kaptanın yapılmasını zorunlu gördüğü işler
- Gümrük, karantina ve diğer sağlık formaliteleri nedeniyle yapılması zorunlu ilave işler
- Seyirde veya limanda yaptırılan yangın, gemiyi terk, çatışma, denizden adam kurtarma ve savunma talimleri
Gemiadamının fazla çalışması için ayrıca onayı aranmaz; işveren bir sebep göstermek zorunda olmaksızın fazla çalışma yaptırabilir (Yargıtay (kapatılan) 22. HD, 17.03.2020, E. 2017/28448, K. 2020/5098). Karşılığında ise fazla çalışma ücreti ödenmelidir.
05Fazla çalışma ücreti: yüzde 25 mi, yüzde 50 mi?
Yapılacak fazla çalışmanın her saatine ödenecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı % 25 oranında artırılmak suretiyle bulunacak miktardan az olamaz.
Türk Borçlar Kanunu 1 Temmuz 2012’de yürürlüğe girdiğinde, fazla çalışma için en az yüzde 50 zam öngören 402. maddesinin gemiadamlarına da uygulanıp uygulanmayacağı tartışıldı. Gemiadamları, Deniz İş Kanunu’nun “saklı hükümler” başlıklı 48. maddesine dayanarak daha elverişli olan yüzde 50 zammın uygulanması gerektiğini savundu. Yargıtay’ın bazı eski kararlarında da 2012 sonrası için 1,5 katsayısı kullanılmıştır.
Daire, 48. maddenin, kanunun yürürlüğe girdiği 1967’de gemiadamlarına daha elverişli haklar sağlayan mevcut kanun hükümlerinin uygulanmaya devam edeceği anlamına geldiğini belirtti. Kanun koyucunun amacı, ileride çıkacak bir kanunla daha elverişli bir hak tanınırsa onun uygulanması şeklinde anlaşılamaz; hele özel kanun hükmünün sonradan yürürlüğe giren bir genel kanun hükmüne bırakılması mümkün değildir. Fazla çalışmanın yüzde 25 zamla hesaplanması gerektiği için yüzde 50’ye göre istenen fark reddedilmelidir.
Daire ayrıca, bu yaklaşımın 22. Hukuk Dairesi kapatıldıktan sonra yeniden oluşan 9. Hukuk Dairesi’nin Eylül 2020 tarihli ilke kararına dayandığını belirtti. Önceki içtihada göre açılmış davalarda, reddedilen fark yüzünden davalı yararına vekâlet ücreti ve yargılama giderine hükmedilmemesi gerektiği de kararda vurgulandı.
Bu çizgi sonraki kararlarda yerleşmiştir:
- Yüzde 25 zamla ödeme yapıldığı için yüzde 50’ye göre fark isteyen gemiadamının davasını reddeden Bölge Adliye Mahkemesi kararı onandı. Gemiadamı içtihat değişikliğinin sürpriz karar yasağına aykırı olduğunu da ileri sürmüştü (Yargıtay 9. HD, 08.11.2022, E. 2022/9669, K. 2022/14487).
- Fazla çalışmayı yüzde 50 zamla hesaplayan bilirkişi raporuna dayanan karar bozuldu; gemiadamı için TBK m. 402 değil Deniz İş Kanunu m. 28 uygulanır (Yargıtay 9. HD, 29.04.2026, E. 2026/1386, K. 2026/3997).
- Aynı yönde: Yargıtay 9. HD, 15.04.2026, E. 2026/1076, K. 2026/3232. Bu kararda Daire, kanundaki yüzde 25 oranının ILO’nun 187 sayılı tavsiye kararındaki 1,25 katsayısıyla da uyumlu olduğunu belirtti.
Yüzde 25 kanundaki asgari orandır. Hizmet sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi daha yüksek bir zam öngörüyorsa o oran uygulanır. Hesaba başlamadan önce sözleşmedeki fazla çalışma maddesine bakılmalıdır.
Veriler. Aylık brüt ücreti 60.000 TL olan gemiadamı, seferde haftada 6 gün, günde 11 saat vardiya ve iş yapıyor. Sözleşmede fazla çalışmanın ücrete dahil olduğuna dair hüküm yok.
1. Fazla çalışma süresi. Günlük esasa göre her gün 11 − 8 = 3 saat; haftada 3 × 6 = 18 saat. (Haftalık esasa göre de 66 − 48 = 18 saat.)
2. Saat ücreti. Bu örnekte saat ücreti aylık ücretin 30 güne ve günlük 8 saate bölünmesiyle bulunmuştur: 60.000 ÷ 30 ÷ 8 = 250 TL.
3. Zamlı saat ücreti. 250 × 1,25 = 312,50 TL.
4. Haftalık fazla çalışma ücreti. 18 × 312,50 = 5.625 TL brüt. Yüzde 50 zamla hesap yapılsaydı 6.750 TL çıkardı; Yargıtay bu hesabı bozma sebebi saymaktadır.
06Fazla çalışmanın ücrete dahil olması
Gemiadamı sözleşmelerinde sık görülen bir hüküm, fazla çalışma ücretinin aylık ücrete dahil olduğudur. İş Kanunu’na tabi işçilerde Yargıtay bu tür hükümleri yıllık 270 saatle sınırlar. Deniz İş Kanunu’nda ise yıllık bir sınır yoktur ve iki kanun da özel kanun olduğu için 270 saat sınırı gemiadamlarına uygulanamaz.
Mavnada usta gemici olarak çalışan davacının sözleşmesinde fazla çalışmanın ücrete dahil olduğu yazılıydı. Daire, deniz iş hukukunda böyle bir hükmün geçerli olduğunu ama bir sınırı bulunması gerektiğini belirtti. Sınır olarak ILO’nun 180 sayılı Sözleşmesi ile 1999/63 sayılı AB Direktifi esas alındı: azami çalışma süresi 24 saatte 14, 7 günde 72 saati geçemez; dinlenme süresi 24 saatte 10, 7 günde 77 saatten az olamaz. Buna göre haftada 72 saate kadar olan çalışmaların ücreti asıl ücrete dahil sayılmalı, bunu aşan çalışma varsa ayrıca hesaplanmalıdır.
Yukarıdaki örnekte sözleşmede “fazla çalışma ücrete dahildir” hükmü bulunsaydı, haftalık 66 saatlik çalışma 72 saatin altında kaldığı için bu yaklaşıma göre ayrıca fazla çalışma ücreti çıkmazdı. Bu nedenle sözleşmedeki hüküm ile fiilî çalışma düzeni birlikte değerlendirilmelidir.
07Hafta tatili ve genel tatil ücreti
Deniz İş Kanunu hafta tatilini geminin türüne göre ikiye ayırır.
| Gemi | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Liman hizmeti ve şehir hattı gemileri | Haftada altı günden fazla çalıştırma yasak; hafta tatilinde çalışana haftanın başka bir günü nöbetleşe izin verilir | m. 41 |
| Kısa, yakın ve uzak sefer yapan gemiler | Seferde geçen hafta tatili günleri için, şart aranmaksızın ve iş karşılığı olmaksızın ayrıca bir gündelik hafta tatili ücreti | m. 42/son |
| Ulusal bayram ve genel tatil günleri | İş karşılığı olmaksızın bir günlük ücret tutarında tatil ücreti ayrıca ödenir | m. 43 |
Hafta tatili çalışmasının karşılığı Deniz İş Kanunu’nda bir gündeliktir. Yargıtay, seferde geçen hafta tatili çalışmasını günlük ücretin 1,5 katı üzerinden hesaplayan bilirkişi raporuna dayanan kararı, bir günlük ücret ödenmesi gerektiği gerekçesiyle bozmuştur (Yargıtay 9. HD, 15.04.2026, E. 2026/1076, K. 2026/3232).
Fazla çalışma karşılığı alınan ücret ve primler ile sosyal yardımlar, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretlerinin hesabında dikkate alınmaz (m. 44).
08Fazla çalışmanın ispatı
Fazla çalışma yaptığını iddia eden gemiadamı bunu ispatlamakla yükümlüdür. Deniz İş Kanunu ise işverene, bu ispatı kolaylaştıran iki kayıt yükümlülüğü getirir:
- Vardiya çizelgesi: İşveren vardiyaları, yemek ve dinlenme zamanlarını bir çizelgeyle belirleyip gemiadamlarının görebileceği bir yere asmak zorundadır (m. 26).
- Fazla çalışma defteri: İşveren fazla çalışmaları belgelemek için noterden tasdikli ayrı bir defter tutmak zorundadır. Defterde uygulanan zam oranı, fazla çalışmanın yapıldığı gün, o güne düşen miktar ve hak edilen ücret gösterilir (m. 28).
Gemiadamlarının 15 gün çalışıp 15 gün dinlendiği bir dosyada bilirkişi, ayda 27 saat fazla çalışma yapıldığı varsayımıyla hesap yapmış ve mahkeme bunu hüküm altına almıştı. İşveren yargılama sırasında gemi jurnal kayıtlarını sunmuş, ama bu kayıtlar değerlendirilmemişti. Daire, günlük çalışma süresinin ve tatil alacaklarının jurnal kayıtları da değerlendirilerek belirlenmesi gerektiğini söyleyerek kararı bozdu.
Bordro. Gemiadamının imzasını taşıyan bordro, sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delildir; imzalı bordroda tahakkuk eden ödemenin yapıldığı kabul edilir. Bordronun ilgili bölümü boşsa veya bordro imzasızsa gemiadamı çalışmasını her türlü delille ispat edebilir (Yargıtay (kapatılan) 22. HD, 17.03.2020, E. 2017/28448, K. 2020/5098).
- 01
Sözleşmeyi incele
Zam oranı, fazla çalışmanın ücrete dahil olup olmadığı, gemiadamının m. 27 istisnasına girip girmediği.
- 02
İşveren kayıtlarını iste
Vardiya çizelgesi, noter tasdikli fazla çalışma defteri, gemi jurnali, puantaj ve bordrolar (m. 26, 28).
- 03
Kendi delillerini topla
Banka dökümleri, yazışmalar, seyir ve liman kayıtları, aynı gemide çalışmış tanıklar.
- 04
Hesap
Günlük 8 ve haftalık 48 saat ölçüsü, en az yüzde 25 zam; sefer hafta tatilleri için ayrıca bir gündelik (m. 28, 42).
09Zamanaşımı, faiz ve dava yolu
- Zamanaşımı: Fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretleri dönemsel edimlerdir ve beş yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 147/1). Süre her alacak için muaccel olduğu tarihten işler; dava geç açılırsa eski dönemlerin alacakları zamanaşımına uğrar.
- Faiz: Yargıtay’a göre gemiadamının fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretlerine İş Kanunu’ndaki en yüksek mevduat faizi değil, talep gözetilerek yasal faiz uygulanır (Yargıtay 9. HD, 15.04.2026, E. 2026/1076, K. 2026/3232).
- Arabuluculuk ve mahkeme: Gemiadamı arabuluculuk bakımından işçi sayılır; dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (7036 s. K. m. 3/1, 3/20). Görevli mahkeme iş mahkemesidir; sözleşmede ayrıca hüküm yoksa dava geminin bağlama limanında görülür (854 s. K. m. 46).
Sözleşmenin sona ermesine bağlı alacaklar için: Gemiadamlarında kıdem ve ihbar tazminatı. İş Kanunu’na tabi işçilerde fazla çalışma için: Fazla çalışma: şartlar, ispat ve hesap.
10Sık sorulan sorular
Gemiadamının günlük çalışma süresi kaç saattir?
Deniz İş Kanunu’na göre iş süresi günde 8, haftada 48 saattir. İş süresi, gemiadamının işbaşında çalıştığı veya vardiya tuttuğu süredir; gemide serbestçe geçirilen dinlenme ve uyku süreleri iş süresine girmez (854 s. K. m. 26).
Gemiadamı fazla mesai ücreti yüzde kaç zamlı ödenir?
En az yüzde 25 zamlı ödenir (854 s. K. m. 28). Yargıtay, Türk Borçlar Kanunu’ndaki yüzde 50 zammın gemiadamlarına uygulanmayacağını kabul etmektedir (Yargıtay 9. HD, 29.04.2026, E. 2026/1386, K. 2026/3997). Sözleşme daha yüksek bir oran öngörüyorsa o oran uygulanır.
Gemide fazla mesai günlük mü haftalık mı hesaplanır?
İkisine de bakılır. Bir günde 8 saati aşan çalışma, haftalık 48 saat aşılmasa bile o gün için fazla çalışmadır. Haftalık esasa göre hesap için gemiadamının haftanın yedi günü çalışmış olması gerekir; aksi hâlde günlük esas uygulanır.
Kaptan ve başmakinist fazla mesai alabilir mi?
Birden fazla kaptanın bulunduğu gemilerde birinci kaptan ve birden fazla makinistin bulunduğu gemilerde başmakinist, kanunun iş süresi hükümlerine tabi değildir (854 s. K. m. 27). Bu kişiler için fazla çalışma ücreti ancak sözleşmede kararlaştırılmışsa istenebilir.
Sözleşmede fazla mesai ücrete dahil yazıyorsa ne olur?
Hüküm geçerlidir ama sınırsız değildir. Yargıtay’ın bir kararında, ILO’nun 180 sayılı Sözleşmesi esas alınarak haftada 72 saate kadar olan çalışmanın ücrete dahil sayılacağı, bunu aşan çalışmanın ayrıca ödenmesi gerektiği kabul edilmiştir (Yargıtay 22. HD, 17.03.2020, E. 2017/28448, K. 2020/5098).
Seferdeyken hafta tatili ücreti alınır mı?
Evet. Kısa, yakın ve uzak sefer yapan gemilerde, geminin seferde bulunduğu süreye rastlayan hafta tatili günleri için iş karşılığı olmaksızın ayrıca bir gündelik hafta tatili ücreti ödenir (854 s. K. m. 42). Bu ücret 1,5 kat değil, bir gündelik üzerinden hesaplanır.
Fazla mesai alacağı ne zaman zamanaşımına uğrar?
Fazla çalışma ücreti beş yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 147/1). Arabuluculuğa başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur (7036 s. K. m. 3/17).
Deniz iş hukuku: gemiadamının hakları
Gemiadamı iş sözleşmesi: şekil, türleri ve sona erme
Gemiadamlarında kıdem ve ihbar tazminatı
Fazla çalışma: şartlar, ispat ve hesap
Yabancı bayraklı gemide çalışan gemiadamının hakları
Gemide iş kazası ve meslek hastalığı
Gemiadamı alacaklarında zamanaşımı ve arabuluculuk
Gemiadamlarında itibari hizmet süresi (yıpranma payı)
Yasal uyarı. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık ya da vekâlet ilişkisi doğurmaz. Örnekteki tutarlar yalnızca hesap yöntemini göstermek içindir; gerçek hesap sözleşmeye, ücret unsurlarına ve çalışma kayıtlarına göre değişir. İşlem yapmadan önce mevzuatın güncel hâli kontrol edilerek bir avukata danışılması gerekir.