Depremde İdarenin Sorumluluğu ve Tam Yargı Davası

Deprem bir doğa olayıdır; yıkımın ölçüsü ise büyük ölçüde imar, ruhsat ve denetim kararlarının sonucudur. İdarenin bu kararlardaki kusuru tazminat sorumluluğu doğurur. Tam yargı davasının dayanağı, süreleri ve muhatapları.

01İdare depremden neden sorumlu tutulur

Sorumluluğun anayasal dayanağı tek cümledir ve tereddüde yer bırakmaz.

Buradaki mantık şudur: deprem öngörülemez bir an olabilir, ancak deprem riski öngörülebilirdir. Türkiye’nin fay hatları, zemin özellikleri ve deprem bölgeleri onlarca yıldır bilinmektedir. Kanun koyucu, riskli yapıların depremden önce tespit edilip gerektiğinde boşaltılmasını ve yıktırılmasını idarenin görevi saymıştır. Bu görev yerine getirilmediğinde ortaya çıkan zarar, doğa olayının değil, ihmalin sonucudur.

İdare hukukunda sorumluluk iki temele dayanır. Hizmet kusuru, kamu hizmetinin kötü işlemesi, geç işlemesi veya hiç işlememesidir; deprem davalarının ezici çoğunluğu bu temele oturur. Kusursuz sorumluluk ise risk ilkesi ve sosyal risk esasına dayanır ve kusur aranmaksızın uygulanır; deprem bağlamında ikincil bir dayanaktır.

02Hizmet kusuru: hangi görevler

Bir deprem davasında “idare kusurludur” demek yetmez; hangi somut görevin hangi aşamada aksatıldığı gösterilmelidir. Başlıca denetim noktaları şunlardır:

• İmar planlaması ve zemin etüdü. Yapılaşmaya açılan alanın zemin özelliklerinin araştırılması, dere yatağı, dolgu zemin veya fay hattı üzerindeki alanların yapılaşmaya kapatılması.
• Yapı ruhsatı. Projenin mevzuata ve deprem yönetmeliğine uygunluğu denetlenmeden ruhsat verilmesi (3194 s. İmar Kanunu m. 21 vd.).
• İnşaat aşamasının denetimi. Projeye aykırı imalat, eksik demir, düşük dayanımlı beton gibi durumların yerinde denetlenmemesi (4708 s. Yapı Denetimi Hakkında Kanun).
• Yapı kullanma izni. Projesine aykırı tamamlanmış yapıya iskân verilmesi (İmar K. m. 30).
• Ruhsatsız ve aykırı yapılara karşı işlem yapılmaması. İmar K. m. 32 ve 42 uyarınca yıkım ve para cezası yetkilerinin kullanılmaması.
• Riskli yapıların tespit edilmemesi. 6306 s. Kanun kapsamında riskli yapı tespiti ve tahliye; 7269 s. Kanun uyarınca afete uğrayabilecek bölgelerde yapıların boşaltılması ve yıktırılması.

Bu görevlerin bir kısmı ruhsat aşamasına, bir kısmı yapım sürecine, bir kısmı ise depremden önceki risk yönetimine ilişkindir. Dava dilekçesinde her biri ayrı ayrı ve belgeye dayalı olarak ileri sürülmelidir.

03Deprem mücbir sebep midir

İdarelerin savunmalarında en sık kullanılan argüman, depremin mücbir sebep olduğu ve illiyet bağını kestiğidir. Bu savunma mutlak değildir.

Mücbir sebep, sorumluluğu ancak zararın tamamen o dış olaydan kaynaklanması hâlinde kaldırır. Deprem sırasında yıkılan yapı, yönetmeliğe uygun projelendirilmiş, denetlenmiş ve ruhsatına uygun inşa edilmişse idarenin kusurundan söz edilemez. Buna karşılık aynı depremde, aynı zeminde, aynı büyüklükteki sarsıntıya maruz kalan yapılardan bir kısmı ayakta kalıp bir kısmı yıkılıyorsa, yıkımın sebebi tek başına deprem değildir.

Bu nedenle yargılamada belirleyici olan soru şudur: idare görevini yapsaydı bu zarar meydana gelir miydi? Cevap “hayır” ise illiyet bağı kurulmuş olur. Depremin şiddeti bu durumda sorumluluğu kaldırmaz, ancak tazminat miktarında indirim sebebi olarak değerlendirilebilir.

04Kim sorumludur

Sorumluluk tek bir idarede toplanmaz; görevin hangi aşamada aksatıldığına göre dağılır. Uygulamada davalar çoğu zaman birden fazla idareye birlikte yöneltilir ve sorumluluk oranları bilirkişi incelemesiyle belirlenir.

Hangi idarenin hasım gösterileceği davanın kaderini etkiler. Yanlış idareye açılan dava husumet yokluğundan reddedilebilir; bu nedenle yapının ruhsat ve iskân dosyasının hangi kurumda olduğu daha dilekçe aşamasında tespit edilmelidir.

05AİHM’in Türkiye kararı

Konunun uluslararası boyutu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin 1999 depremine ilişkin kararında ortaya konmuştur.

Kararın kalıcı katkısı şudur: yaşam hakkı, devlete yalnızca öldürmeme yükümlülüğü değil, öngörülebilir riskler karşısında koruyucu tedbir alma ve zarar gerçekleştiğinde sorumluları etkili biçimde soruşturma yükümlülüğü de yükler. Bu ölçüt, iç hukukta açılan tam yargı davalarında da dayanak olarak ileri sürülebilir.

06Tam yargı davası: süreler

Tam yargı davasının en kritik yönü sürelerdir; bunlar hak düşürücüdür ve mahkemece kendiliğinden gözetilir.

Bir ayrıntı önemlidir: idareye başvuru dava şartıdır. Doğrudan açılan tam yargı davası, bu şart yerine getirilmediği için reddedilir. Tek istisna, görevsiz adli yargıda açılmış tam yargı davasının görev yönünden reddedilmesi hâlidir; bu durumda idareye başvuru şartı aranmaz (İYUK m. 13/2).

Beş yıllık azami sürenin başlangıcı uygulamada tartışmalıdır. Zararın deprem anında mı yoksa hizmet kusurunun öğrenildiği anda mı doğduğu, somut olaya ve elde edilen bilirkişi raporlarına göre değerlendirilir. Bu belirsizlik, beklemeyi değil erken hareket etmeyi gerektirir.

07Davanın usulü ve görevli mahkeme

Tam yargı davası, zararın doğduğu yerdeki idare mahkemesinde açılır. Dava dilekçesinde zararın miktarı gösterilir; yargılama sırasında bilirkişi raporuyla miktar netleştiğinde ıslah yoluyla artırılabilir.

Yargılamada belirleyici olan üç unsur şudur:

• Hizmet kusurunun somutlaştırılması. Hangi idarenin hangi görevi, hangi tarihte, hangi mevzuat hükmüne aykırı biçimde yerine getirmediği.
• İlliyet bağı. Bu kusur olmasaydı zararın doğmayacağının ortaya konması.
• Zararın ispatı. Maddi zararın belgelenmesi; destekten yoksun kalma hâlinde aktüeryal hesap.

Delil toplama bakımından yapının ruhsat ve iskân dosyası merkezî önemdedir. Bu dosya ilgili belediyeden veya valilikten istenir; dava açılmadan önce dilekçeyle talep edilmesi, dava dilekçesinin çok daha güçlü kurulmasını sağlar. Ceza soruşturması yürütülmüşse o dosyadaki bilirkişi raporları da idari yargıda delil olarak kullanılabilir.

08İdare dışındaki sorumluluk yolları

İdareye karşı açılan tam yargı davası tek yol değildir ve diğer yollarla birlikte yürütülebilir.

Bu yolların birbirini dışlamadığını vurgulamak gerekir. İdareye karşı açılan dava, müteahhide karşı açılacak davayı engellemez; ancak aynı zararın iki kez tahsil edilmesi mümkün değildir. Ceza davasında verilen mahkûmiyet, hukuk ve idari yargı bakımından kusurun ispatını önemli ölçüde kolaylaştırır.

Ayrıca 7269 sayılı Kanun kapsamındaki hak sahipliği ve konut yardımı, bir idari yardım niteliğindedir; tazminat değildir ve tam yargı davası açma hakkını ortadan kaldırmaz.

09Hangi zararlar istenebilir

• Destekten yoksun kalma tazminatı — hayatını kaybeden kişinin desteğinden yoksun kalan eş, çocuk, anne ve baba için; aktüeryal esaslara göre hesaplanır.
• Cenaze ve defin giderleri, tedavi ve bakım masrafları.
• Yaralanma hâlinde geçici ve sürekli iş göremezlik zararı, güç kaybı tazminatı.
• Yapı ve eşya zararı — yıkılan veya ağır hasar gören taşınmazın ve içindeki eşyanın değeri.
• Manevi tazminat — ölen kişinin yakınları ve yaralananlar için.

Alınan sigorta ödemeleri (özellikle zorunlu deprem sigortası) tazminattan mahsup edilir; bu nedenle DASK ödemesinin alınmış olması dava açmaya engel değildir ama hesaba katılır.

10Kontrol listesi

• Yapının ruhsat ve yapı kullanma izni dosyası ilgili idareden istendi mi?
• Zemin etüdü raporu ve imar planı belgeleri temin edildi mi?
• Enkazdan numune alındı mı, hasar tespit tutanağı ve fotoğraflar mevcut mu?
• Yapı 4708 sayılı Kanun kapsamında mı, yapı denetim kuruluşu kim?
• Aynı bölgedeki benzer yapıların durumu belgelenebiliyor mu?
• Ceza soruşturması açıldı mı, dosyada bilirkişi raporu var mı?
• Hangi idarelerin hasım gösterileceği belirlendi mi?
• İdareye başvuru yapıldı mı; bir yıllık süre içinde miyiz?
• İdarenin cevabı geldi mi, gelmediyse otuz gün doldu mu?
• DASK ve diğer sigorta ödemeleri kayıt altına alındı mı?

11Sık sorulan sorular

Deprem doğal afet olduğuna göre devlet neden sorumlu olsun?

Sorumluluk depremin kendisinden değil, deprem riskine karşı alınması gereken tedbirlerin alınmamasından doğar. İmar planlaması, ruhsat ve denetim görevleri gereği gibi yerine getirilmediğinde ortaya çıkan zarar ihmalin sonucudur ve Anayasa m. 125 uyarınca idarece karşılanır.

Dava açmak için ne kadar sürem var?

Zararı öğrendiğiniz tarihten itibaren bir yıl, her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurmanız gerekir. İdare reddederse veya otuz gün içinde cevap vermezse, altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açılır. Bu süreler hak düşürücüdür.

Doğrudan mahkemeye başvurabilir miyim?

Hayır. İlgili idareye önceden başvurmak dava şartıdır; bu yapılmadan açılan dava reddedilir. Tek istisna, görevsiz adli yargıda açılmış tam yargı davasının görev yönünden reddedilmiş olmasıdır.

Binam ruhsatlıydı, yine de idare sorumlu olur mu?

Olabilir. Ruhsatın varlığı tek başına idareyi aklamaz; ruhsatın zemin etüdüne ve mevzuata uygun verilip verilmediği, inşaat sürecinin denetlenip denetlenmediği ve yapı kullanma izninin projeye uygun yapıya verilip verilmediği ayrıca incelenir.

Hem müteahhide hem idareye dava açabilir miyim?

Evet. Müteahhit ve yapı denetim kuruluşuna karşı adli yargıda, idareye karşı idari yargıda dava açılabilir; bu yollar birbirini engellemez. Ancak aynı zarar iki kez tahsil edilemez.

DASK ödemesi aldım, tazminat davası açabilir miyim?

Evet. Sigorta ödemesi dava hakkını ortadan kaldırmaz; yalnızca hesaplanan tazminattan mahsup edilir. Aynı şekilde 7269 sayılı Kanun kapsamındaki konut yardımı da bir idari yardımdır, tazminat yerine geçmez.

Kira kaybı ve eşya zararı istenebilir mi?

Yapının ve içindeki eşyanın değeri maddi zarar kapsamında istenebilir. Talep edilen her kalemin belgeyle veya bilirkişi incelemesiyle ispatlanması gerekir.

Yasal uyarı. Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık ya da vekâlet ilişkisi doğurmaz. Deprem kaynaklı sorumluluk davaları yapının ruhsat geçmişine, bilirkişi incelemesine ve somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Süreler hak düşürücü olduğundan, mevzuat ve içtihadın güncel hâli kontrol edilerek gecikmeden bir avukata danışılması gerekir.