Tahkim: Tahkim Sözleşmesi, Süreç ve İptal Davası

Tahkim, uyuşmazlığı mahkeme yerine hakeme götürmektir. Hızlıdır ve tek derecelidir — ama bu iki özellik aynı madalyonun iki yüzüdür: hakem kararına karşı istinaf yoktur, yalnızca sınırlı sebeplerle iptal davası açılabilir ve süresi bir aydır.

01Tahkim nedir

Tahkim, tarafların uyuşmazlıklarını devlet mahkemeleri yerine kendi seçtikleri hakemlere çözdürmesidir. Hakem kararı, mahkeme kararı gibi bağlayıcıdır.

Türk hukukunda iki ayrı düzen vardır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun tahkim hükümleri, yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklara uygulanır (HMK m. 407). Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda ise 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu devreye girer.

Bu Kısımda düzenlenen konularda, aksine hüküm bulunmadıkça Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun diğer hükümleri uygulanmaz (m. 444). Tahkim, yargılama hukukunun içinde ayrı bir ada gibidir.

02Tahkime elverişli olmayan uyuşmazlıklar

Her uyuşmazlık tahkime götürülemez. Kanun sınırı tek cümleyle çizer.

İki ölçüt vardır. Birincisi taşınmaz üzerindeki ayni haklar: tapu iptali ve tescil, mülkiyet, irtifak, ipotek gibi uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir. Buna karşılık taşınmaza ilişkin olsa da kişisel hak doğuran ilişkiler — örneğin bir inşaat sözleşmesinden doğan alacak — tahkime elverişlidir.

İkincisi tarafların iradelerine tabi olmayan işler: boşanma, velayet, nesep, vesayet gibi aile ve kişiler hukuku uyuşmazlıkları ile ceza ve idare hukukundan doğan uyuşmazlıklar bu kapsamdadır. Taraflar üzerinde serbestçe tasarruf edemedikleri bir konuyu hakeme bırakamaz.

Buradan çıkan iki sonuç önemlidir. Birincisi, elverişsizlik itirazı için taraflardan birinin ileri sürmesi beklenmez; mahkeme re’sen gözetir. İkincisi, tüketiciyle yapılan sözleşmelere konulan tahkim şartları ayrı bir riskle karşı karşıyadır.

03Tahkim sözleşmesi ve şekli

Tahkim sözleşmesi, tarafların bir hukuki ilişkiden doğmuş veya doğabilecek uyuşmazlıkların tamamının ya da bir kısmının çözümünü hakeme bırakma anlaşmasıdır. Sözleşmenin bir şartı olarak veya ayrı bir sözleşme şeklinde yapılabilir (m. 412/1 ve 412/2).

Şekil şartı yazılıdır; ancak kanun bunu geniş tutar. Yazılı şeklin yerine getirilmiş sayılması için şunlardan biri yeterlidir (m. 412/3):

• Taraflarca imzalanmış yazılı bir belge
• Taraflar arasında teati edilen mektup, telgraf, teleks, faks gibi bir iletişim aracı
• Elektronik ortama geçirilmiş olması
• Dava dilekçesinde tahkim sözleşmesinin varlığının iddia edilmesine karşı, cevap dilekçesinde itiraz edilmemiş olması
• Asıl sözleşmenin parçası hâline getirmek amacıyla, tahkim şartı içeren bir belgeye yollama yapılması

Kanun ayrıca iki itirazın önünü kapatır: tahkim sözleşmesine karşı, asıl sözleşmenin geçerli olmadığı ya da tahkim sözleşmesinin henüz doğmamış bir uyuşmazlığa ilişkin olduğu itirazında bulunulamaz (m. 412/4). Tahkim şartı, içinde yer aldığı sözleşmeden bağımsız bir hayat sürer.

Yargılama sırasında taraflar tahkime gitmek konusunda anlaşırsa, dava dosyası mahkemece ilgili hakem veya hakem kuruluna gönderilir (m. 412/5).

04Mahkemeye dava açılırsa: tahkim itirazı

Tahkim şartına rağmen mahkemede dava açılırsa, karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir. Tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse mahkeme itirazı kabul eder ve davayı usulden reddeder (m. 413/1).

Bu bir ilk itirazdır: cevap dilekçesiyle ileri sürülmezse mahkeme davaya bakmaya devam eder. Tahkim şartını hatırlamak, cevap süresi içinde yapılması gereken bir iştir.

Tahkim itirazının ileri sürülmesi, tahkim yargılamasının yürümesine engel değildir (m. 413/2). İki süreç paralel ilerleyebilir.

05Hakem sayısı ve seçimi

Taraflar hakem sayısını belirlemekte serbesttir; ancak sayı tek olmalıdır. Kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir (m. 415).

Seçim usulünü de taraflar belirler. Aksi kararlaştırılmamışsa kanunun öngördüğü düzen işler (m. 416/1):

06Tahkim süresi

Süre, tahkimin en can alıcı unsurudur: kararın tahkim süresi içinde verilmemiş olması bağımsız bir iptal sebebidir (m. 439/2-c). Süre dolmadan uzatma alınmamışsa, esasen doğru olan bir karar bile bu nedenle iptal edilir. Uzatma talebi süre dolmadan yapılmalıdır.

07Hakem kararında ne bulunur

Kanun, hakem kararında bulunması gereken unsurları sayar (m. 436/1): hakemlerin ad ve soyadları; tarafların ve varsa temsilci ile vekillerinin bilgileri; kararın dayandığı hukuki sebepler ile gerekçesi; bir sıra numarası altında açık ve kesin biçimde taraflara yüklenen hak ve borçlar ile yargılama giderleri; karara karşı iptal davası açılabileceği ve süresi; tahkim yeri ve tarih; ve hakemlerin tamamı ya da çoğunluğunun imzası.

Aksi kararlaştırılmadıkça hakem kurulu kısmi kararlar verebilir (m. 436/2).

Karar; hakem, hakem kurulu başkanı veya ilgili tahkim kurumu tarafından taraflara bildirilir. Ayrıca kararın aslı dosyayla birlikte mahkemeye gönderilir ve mahkemece saklanır (m. 436/3).

08Tek yol: iptal davası

Hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir. Dava tahkim yeri bölge adliye mahkemesinde açılır ve öncelikle, ivedilikle görülür (m. 439/1).

İptal sebepleri kanunda tek tek sayılmıştır (m. 439/2): taraflardan birinin ehliyetsizliği ya da tahkim sözleşmesinin geçersizliği; hakem seçiminde usule uyulmaması; kararın tahkim süresi içinde verilmemesi; hakemin yetkili ya da yetkisiz olduğuna hukuka aykırı karar vermesi; tahkim sözleşmesi dışında bir konuda karar verilmesi, talebin tamamı hakkında karar verilmemesi ya da yetkinin aşılması; yargılamanın usule uygun yürütülmemesi ve bunun esasa etkili olması; tarafların eşitliği ilkesine ve hukuki dinlenilme hakkına riayet edilmemesi; uyuşmazlığın tahkime elverişli olmaması; ve kararın kamu düzenine aykırı olması.

Listede olmayan şeyi görmek de önemlidir: hakemin delilleri yanlış değerlendirmesi ya da hukuku hatalı uygulaması iptal sebebi değildir. Tahkimde esas denetimi yoktur.

İptal talebi, mahkeme aksine karar vermedikçe dosya üzerinden incelenir (m. 439/5). İptal davası hakkında verilen kararlara karşı temyiz yolu açıktır; temyiz incelemesi yalnızca iptal sebepleriyle sınırlı olarak yapılır ve temyiz de icrayı durdurmaz (m. 439/6).

09Giderler ve avans

Hakem kurulu, taraflardan yargılama giderleri için avans yatırılmasını isteyebilir; aksi kararlaştırılmadıkça avans eşit miktarda ödenir (m. 442/1).

Avans süresinde ödenmezse hakem kurulu yargılamayı durdurabilir. Durdurmanın bildirilmesinden itibaren bir ay içinde ödenirse yargılamaya devam edilir; ödenmezse tahkim yargılaması sona erer (m. 442/2). Bu, tahkimin mahkemeden en keskin ayrıldığı noktalardan biridir.

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça yargılama giderleri haksız çıkan tarafa yüklenir; her iki taraf da kısmen haklı çıkarsa giderler haklılık durumuna göre paylaştırılır (m. 442/4).

10Yabancı hakem kararları

Yurt dışında verilmiş bir hakem kararı Türkiye’de doğrudan icra edilemez; önce tenfiz edilmesi gerekir.

Kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış ya da taraflar için bağlayıcı olan yabancı hakem kararları tenfiz edilebilir (5718 s. MÖHUK m. 60/1). Tenfiz, tarafların yazılı olarak kararlaştırdıkları yer asliye mahkemesinden dilekçeyle istenir; böyle bir anlaşma yoksa sırasıyla aleyhine karar verilen tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri, sakin olduğu yer, bu da yoksa icraya konu malların bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (m. 60/2).

Dilekçeye, tahkim sözleşmesi veya şartının aslı yahut usulüne göre onanmış örneği ile hakem kararının kesinleştiğini ya da bağlayıcılık kazandığını gösteren belgeler eklenir (m. 61/1).

11Kontrol listesi

• Uyuşmazlık tahkime elverişli mi — taşınmaz üzerindeki ayni hak ya da tarafların iradesine tabi olmayan bir iş söz konusu mu?
• Tahkim sözleşmesi yazılı şekil şartını karşılıyor mu; yollama yapılan belge dosyada var mı?
• Tahkim şartının kapsamı, uyuşmazlığın tamamını mı yoksa bir kısmını mı içeriyor?
• Mahkemede dava açıldıysa tahkim itirazı cevap dilekçesiyle ileri sürüldü mü?
• Hakem sayısı tek mi; birden fazla hakem varsa kıdem şartı karşılanıyor mu?
• Hakem seçimi için tanınan bir aylık süreler takip ediliyor mu?
• İlk toplantı tutanağının tarihi kayıt altına alındı mı — bir yıllık süre buradan işliyor?
• Süre dolmadan uzatma anlaşması ya da mahkeme kararı alındı mı?
• Karar, m. 436’daki bütün unsurları taşıyor mu?
• İptal davası için bir aylık süre takvime alındı mı?
• İcranın durdurulması isteniyorsa teminat hazır mı?
• Yabancı hakem kararı ise tenfiz için gerekli belgeler tamam mı?

12Sık sorulan sorular

Hakem kararına itiraz edebilir miyim?

Klasik anlamda hayır. Hakem kararına karşı istinaf ya da esastan temyiz yolu yoktur; yalnızca iptal davası açılabilir. İptal sebepleri kanunda sınırlı sayıda belirlenmiştir ve hakemin hukuku yanlış uygulaması bu sebepler arasında yer almaz.

İptal davasını nerede ve ne kadar sürede açarım?

Tahkim yeri bölge adliye mahkemesinde, kararın veya tavzih, düzeltme ya da tamamlama kararının size bildirilmesinden itibaren bir ay içinde. Dava açılması kararın icrasını durdurmaz; teminat gösterilerek icranın durdurulması istenebilir.

Tapu iptali davası tahkime götürülebilir mi?

Hayır. Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan kaynaklanan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir. Bu konuda verilen bir hakem kararı iptal edilebilir. Buna karşılık taşınmaza ilişkin olsa da kişisel hak doğuran ilişkilerden, örneğin bir inşaat sözleşmesinden doğan alacak uyuşmazlıkları tahkime elverişlidir.

E-postayla kurulan tahkim şartı geçerli mi?

Evet. Kanun yazılı şekli geniş yorumlar: taraflar arasında teati edilen mektup, telgraf, teleks, faks gibi iletişim araçları ya da elektronik ortama geçirilmiş olması yazılı şekil şartını karşılar.

Asıl sözleşme geçersizse tahkim şartı da düşer mi?

Hayır. Tahkim sözleşmesine karşı asıl sözleşmenin geçerli olmadığı itirazında bulunulamaz. Tahkim şartı, içinde yer aldığı sözleşmeden bağımsızdır.

Tahkim bir yılda bitmezse ne olur?

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça karar bir yıl içinde verilmelidir. Süre tarafların anlaşmasıyla ya da mahkeme kararıyla uzatılabilir. Uzatılmamışsa ve karar süre dolduktan sonra verilmişse bu bağımsız bir iptal sebebidir.

Karşı taraf avansı yatırmazsa süreç ne olur?

Hakem kurulu yargılamayı durdurabilir. Durdurmanın bildirilmesinden itibaren bir ay içinde avans ödenirse yargılamaya devam edilir; ödenmezse tahkim yargılaması sona erer.

Yasal uyarı. Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık ya da vekâlet ilişkisi doğurmaz. Tahkimde sonuç, tahkim şartının kapsamına, uyuşmazlığın elverişliliğine ve sürelerin takibine bağlıdır. İptal davası için öngörülen bir aylık süre hak düşürücüdür ve kaçırıldığında karar kesinleşir. Tahkim şartı imzalanmadan önce ve hakem kararı elinize ulaştığında gecikmeden bir avukata danışılması gerekir.