Arabuluculuk: Dava Şartı, Süreç ve Anlaşma Belgesi

Bazı davalarda arabulucuya gitmek zorunludur; gitmeden açılan dava esasa girilmeden reddedilir. Bazılarında ise zorunlu değildir ve beklemek zaman kaybıdır. Asıl mesele hangisinin hangisi olduğunu bilmek — ve ilk toplantıya katılmamanın bedelini görmek.

01Arabuluculuk nedir

Arabuluculuk, uyuşmazlığın tarafların kendi iradesiyle, tarafsız bir üçüncü kişinin yönetiminde çözülmesidir. Arabulucu karar vermez, hüküm kurmaz; tarafların kendi çözümlerini bulmasını sağlar.

Kanun uygulama alanını iki cümleyle çizer: arabuluculuk, yabancılık unsuru taşıyanlar da dâhil olmak üzere, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanır; aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir (6325 s. Kanun m. 1/2).

Kural olarak süreç iradidir: taraflar başvurmak, devam ettirmek, sonuçlandırmak veya vazgeçmek konusunda serbesttir (m. 3/1). Dava şartı olarak arabuluculuk bu kuralın istisnasıdır — orada başvurmak zorunludur, ancak anlaşmak yine zorunlu değildir.

02Hangi uyuşmazlıklarda zorunlu

İşçilik alacaklarında dava şartı, 2023 yılında yapılan değişiklikle genişletildi: bu alacak ve tazminatlarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da kapsama alındı (7036 s. Kanun m. 3/1, ek cümle).

Bu, uygulamada en pahalı hatalardan biridir: talep listesi başvuru formunda eksiksiz yazılsa bile son tutanağa geçmemişse, o kalem bakımından dava şartı gerçekleşmemiş sayılır. Son tutanak imzalanmadan önce kalem kalem okunmalıdır.

03Hangi uyuşmazlıklarda zorunlu değil

Zorunlu olmayan hâlleri bilmek, zorunlu olanları bilmek kadar önemlidir. Gereksiz yere arabulucuya gitmek haftalarca zaman kaybettirir.

İş kazası ve meslek hastalığı. Bunlardan kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları dava şartının dışındadır (7036 s. Kanun m. 3/3). Doğrudan dava açılır.

Tüketici uyuşmazlıklarında istisnalar. Tüketici hakem heyetinin görevi kapsamındaki uyuşmazlıklar, hakem heyeti kararlarına itirazlar ve taşınmazın aynından doğan tüketici uyuşmazlıkları dava şartı dışındadır (6502 s. Kanun m. 73/A-1).

İlamsız icra yoluyla tahliye. Kiralanan taşınmazların İcra ve İflas Kanunu’na göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler, kira uyuşmazlıklarına getirilen dava şartının dışında bırakılmıştır (6325 s. Kanun m. 18/B-1-a).

Bunların dışında kalan pek çok uyuşmazlıkta — boşanma, velayet, tapu iptali ve tescil, idari uyuşmazlıklar gibi — arabuluculuk ya elverişli değildir ya da dava şartı olarak öngörülmemiştir.

04Süreç ve süreler

Başvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yer arabuluculuk bürosuna yapılır (m. 18/A-4). İş uyuşmazlıklarında ise karşı tarafın yerleşim yeri ya da işin yapıldığı yer bürosu yetkilidir.

Arabulucu, görevlendirmeyi yapan büronun yetkili olup olmadığını kendiliğinden dikkate alamaz. Karşı taraf en geç ilk toplantıda, belge sunarak yetkiye itiraz edebilir; bu durumda dosya sulh hukuk mahkemesine gönderilir ve mahkeme harç alınmaksızın, dosya üzerinden, en geç bir hafta içinde yetkili büroyu kesin olarak belirler (m. 18/A-8).

Süre bakımından genel kural üç hafta, zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatmadır (m. 18/A-9). Ticari uyuşmazlıklarda bu süre altı hafta, uzatma iki haftadır (TTK m. 5/A-2).

05İlk toplantıya katılmamanın bedeli

Sürecin en çok yanlış anlaşılan yanı burasıdır. “Nasılsa anlaşmayacağız, gitmeyeyim” düşüncesi pahalıya mal olur.

Yaptırım iki yönlüdür: davayı kazansanız bile karşı tarafın giderlerinin yarısını ödersiniz ve kendi lehinize hükmedilecek vekâlet ücreti yarıya iner. Vekâlet ücretine ilişkin bu ikinci cümle 7 Kasım 2024 tarihli 7531 sayılı Kanunla yeniden yazılmıştır.

Katılmak, anlaşmak anlamına gelmez. İlk toplantıya gidip “anlaşma iradem yok” demek yaptırımı doğurmaz; doğuran şey mazeretsiz katılmamaktır.

06Gizlilik ve söylenenlerin akıbeti

Arabuluculukta söylenenler, sonradan açılacak davada aleyhe kullanılamaz. Bu, tarafların rahatça teklif yapabilmesi için konulmuş bir korumadır.

Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, kendisine sunulan bilgi ve belgeleri gizli tutmakla yükümlüdür; taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler de aynı gizliliğe uymak zorundadır (m. 4).

Bunun ötesinde kanun, dört grup beyan ve belgenin delil olarak ileri sürülemeyeceğini ve bunlar hakkında tanıklık yapılamayacağını söyler (m. 5/1): arabuluculuk daveti ya da katılma isteği; uyuşmazlığın sona erdirilmesi için ileri sürülen görüş ve teklifler; süreçte ileri sürülen öneriler veya bir vakıanın kabulü; ve sadece arabuluculuk için hazırlanan belgeler.

Bu bilgiler mahkeme, hakem veya idari makam tarafından istenemez; delil olarak sunulmuş olsalar dahi hükme esas alınamaz. Kural, arabuluculuğun konusuyla ilgili olup olmadığına bakılmaksızın hem hukuk davasında hem tahkimde uygulanır (m. 5/3 ve 5/4).

07Anlaşma belgesi ve icra edilebilirlik şerhi

Anlaşmanın kapsamını taraflar belirler. Anlaşma belgesi düzenlenirse taraflar ve arabulucu tarafından imzalanır (m. 18/1).

Belge tek başına ilam değildir; icra edilebilmesi için kural olarak icra edilebilirlik şerhi alınması gerekir. Dava açılmadan önce başvurulmuşsa şerh arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden, dava sırasında başvurulmuşsa davanın görüldüğü mahkemeden istenir. Şerhi içeren anlaşma ilam niteliğinde belge sayılır (m. 18/2).

Şerh verilmesi çekişmesiz yargı işidir ve inceleme dosya üzerinden yapılır; aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda ise duruşmalı yapılır. İnceleme, anlaşmanın arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığıyla sınırlıdır (m. 18/3). Başvurudan maktu harç alınır.

Kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarında şerh almak zorunludur; taşınmazla ilgili anlaşma belgelerinde şerh, taşınmazın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden alınır (m. 18/B-3).

08Avukatların imzaladığı belge

Bir istisna, uygulamada süreci çok hızlandırır. Kanunlarda şerh alınmasının zorunlu kılındığı hâller dışında, taraflar, avukatları ve arabulucunun birlikte imzaladıkları anlaşma belgesi — ticari uyuşmazlıklarda ise avukatlar ile arabulucunun birlikte imzaladıkları belge — icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır (m. 18/4).

Yani her iki taraf da avukatla temsil ediliyorsa mahkemeye hiç gitmeden doğrudan icraya konulabilir bir belge elde edilir.

Anlaşma sağlandığında, üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz (m. 18/5). Bu nedenle anlaşma belgesinin kapsamının, ileride talep edilebilecek kalemleri de gözeterek yazılması gerekir.

09Ücret kim öder

Anlaşma sağlanırsa arabuluculuk ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit karşılanır ve Tarifenin birinci kısmındaki iki saatlik ücretten az olamaz (m. 18/A-12).

Taraflara ulaşılamaması, katılmama ya da iki saatten az süren görüşmeler sonunda anlaşılamaması hâlinde iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir. İki saati aşan görüşmeler sonunda anlaşılamazsa, aşan kısım aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit karşılanır (m. 18/A-13). Ödenen tutarlar yargılama giderlerinden sayılır.

Tüketici uyuşmazlıklarında tüketicinin ödemesi gereken ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır; dava tüketici lehine sonuçlanırsa ücret davalıdan tahsil edilir (6502 s. Kanun m. 73/A-3 ve 73/A-4).

10Kontrol listesi

• Uyuşmazlık dava şartı kapsamında mı, yoksa doğrudan dava mı açılacak?
• İş kazası veya meslek hastalığı söz konusuysa arabuluculuk şartı aranmadığı biliniyor mu?
• Başvuru doğru yer bürosuna mı yapıldı; yetki itirazı ihtimali değerlendirildi mi?
• İlk toplantı tarihi takvime alındı mı; katılım sağlanacak mı?
• Mazeret varsa geçerli ve belgeli mi?
• Zamanaşımı süresi dolmak üzereyse başvurunun süreyi durduracağı biliniyor mu?
• Görüşmede yapılan tekliflerin sonradan delil olarak kullanılamayacağı biliniyor mu?
• Anlaşma belgesinin kapsamı, ileride talep edilebilecek bütün kalemleri karşılıyor mu?
• İcra edilebilirlik şerhi gerekiyor mu; gerekiyorsa hangi mahkemeden alınacak?
• Her iki taraf da avukatla temsil ediliyorsa şerhe gerek olmadığı değerlendirildi mi?
• Taşınmaz devri varsa tapuya doğrudan tescil imkânı kullanılacak mı?
• Son tutanağın aslı veya onaylı örneği dava dilekçesine eklendi mi?

11Sık sorulan sorular

Arabulucuya gitmeden dava açarsam ne olur?

Dava şartı kapsamındaki bir uyuşmazlıkta arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa, herhangi bir işlem yapılmaksızın dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir. Son tutanak dilekçeye eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir.

Arabuluculukta anlaşmak zorunda mıyım?

Hayır. Zorunlu olan başvurmaktır, anlaşmak değil. Taraflar süreci sonlandırmakta ve anlaşmamakta serbesttir. Ancak ilk toplantıya mazeretsiz katılmamak yargılama gideri ve vekâlet ücreti bakımından aleyhe sonuç doğurur.

İlk toplantıya katılmazsam ne olur?

Geçerli mazeret göstermeden katılmayan taraf son tutanakta belirtilir ve davada haklı çıksa bile karşı tarafın yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur. Ayrıca bu taraf lehine vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir. Tüketici uyuşmazlıklarında bu yaptırım tüketici aleyhine uygulanmaz.

Arabuluculukta söylediklerim mahkemede aleyhime kullanılır mı?

Hayır. Arabuluculuk daveti, ileri sürülen görüş ve teklifler, öneriler veya bir vakıanın kabulü ile sadece bu süreç için hazırlanan belgeler delil olarak ileri sürülemez ve bunlar hakkında tanıklık yapılamaz. Sunulmuş olsalar dahi hükme esas alınamazlar.

Anlaşma belgesini doğrudan icraya koyabilir miyim?

Kural olarak önce icra edilebilirlik şerhi almak gerekir. Ancak kanunda şerh zorunlu kılınan hâller dışında, taraflar, avukatları ve arabulucunun birlikte imzaladığı belge şerh aranmaksızın ilam niteliğinde sayılır ve doğrudan icraya konulabilir.

İş kazası tazminatı için arabulucuya gitmeli miyim?

Zorunlu değilsiniz. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları dava şartı arabuluculuğun dışında tutulmuştur. Doğrudan iş mahkemesinde dava açabilirsiniz.

Arabuluculuk süresi zamanaşımını etkiler mi?

Evet, lehinize. Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

Yasal uyarı. Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık ya da vekâlet ilişkisi doğurmaz. Bir uyuşmazlığın dava şartı arabuluculuk kapsamına girip girmediği, talebin hukuki niteliğine göre değişir ve yanlış değerlendirme davanın usulden reddine yol açar. Arabuluculukta yapılan anlaşma, üzerinde anlaşılan hususlar bakımından dava yolunu kapatır. Gecikmeden bir avukata danışılması gerekir.